Ka Oiaio, Volume VII, Number 48, 24 Ianuali 1896 Edition 03 — HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA Puhi o Laumeki. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena [ARTICLE]

Kōkua No ke kikokikona ma kēia Kolamu

HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA Puhi o Laumeki.

KA MEA I LIKE ME KA ILIO

Puaapualenalena

Ka hele hou ana o Mokumeha no Molokai a me Maui - a noho wahine oia ma Hana, a me kona hele ana i ke kaua -- a loaa iaia na pilikia ma kona kino, - a hooleiia oia iloko o kekahi Pa Puaa, - ma Wananalua. Oiai no hoi, aole koka nui ohana a me kona mau makua e hiki ai e kokua mai iaia, nolaila, ua hilahila oia a oia kana i pane aku ai i hale kipa ma ke ano o ka noho ana i maa i keia Lahui, ma keia mea, ua minamina nui ka ui nohea o Halawa i ka hooko ole ia ana o kona iini nui no ka malihini. Mahope o ka hala ana o na anahulu i olelo mua ia'e nei, ua hoi aku o Mokumeha i kana olelo i ka mea nona ka waa ana i holo aku ai mai Oahu aku nei, he makemake oia e lawe a me kona mau hoa aukai iaia maluna o ka waa a pae i Maui? He oiaio, ua hookoia kana olelo a ma ke kakahiaka o kekahi la kaiae malie maikai, uo makaukau ae la lakou nei no ka holo ana no Maui me ka haawi ana aku i na huaolelo hope loa o ke i na kamaaina a me ka ui nohea o ua awaawa kaulana ala o Molokai, good-bye-oe, a o ka holo aku la no ia o lakou nei a kupono mawaho ae o Lanikaula. A komo aku la ma ke kowa o Mokuhooniki i kapa ia o (Peter Ailana,) aia ma keia wahi i hoea hou mai ai kela mea kupanaha iike mua ia ai mawaho o ke kai ma kalae o Kawaihoa oia hoi kela Lolimakoko kkahi mahele o ka mea nona keia moolelo. E ka mea e kaunu pu ana i keia moolelo o ka Puhi Laumeki, he mea nau e nana aku i ka huakai hele makaikai a kona muli pokii kanaka Mokumeha ma ka mokupuni o Maui. Aia i keia la i wehe aku ai o uwahi i na hoa kanaka alo ehu kai o na ale o ka moana no Molokai, a oia no hoi ko Mokumeha la i haalele iho ai i ke kamaaina wahine puuwai hamama ma Honolua, a i ukali ia hoi e kekahi mau keiki oia wahi, mamuli o na manao makemake ia Mokumeha i aikane nalua, a ua hookoia ko laua manao iini no ke kamahele, ua hele aku lakou me ke kipa kauhale ana ma kahi o na ohana i pili i keia mau keiki e hele

nei a moe lakou ma na hale kamaaina ma Kahakuloa me ko laua puu kaulana o laila e ku kilakila ala ma ko laila pali kahakai a i holo hoi i ke meleia ka inoa o na puu la me ka aina. Ua pau ka hoi [illegible] hoi Kahakuloa, He loa Puukoae papai kamakani. Ma ia po a ao ae, ua hele maila lakou no na alu, a me na pali lehu lehu o Kaukini a hiki lakou no Kauakilioopu o Waihee, a me Waiehu, ka aina nona keia mau wahi lalani mele hooheno nui wale. A ka lai au i Waiehu Ike i Kauahoehaili Ke loku mai la i Eleile I ka wai hoihoi lau-i He kupa mai au no laila He paniwai au no Iao. Ua hoomau no lakou i ka hele ana a moe ma Wailuku i ka malu a ke ao, aia ma keia wahi a lakou e hele nei ma ka alanaui, aole loa i hoonele ia lakou i na leo heahea e kekahi poe kanaka e kipa kauhale e kamau wahi ai elike me ka mea mau i keia Lahui. O aeia ka manawa e kau pono ana kahiu o kawaa no Maui, a no ka manawa pokole loa, ua pae aku la ua waa nei no Honolua, elike no me ka nui o na kanaka mai Oahu aku nei, aia nae i ka wa i pae aku ai ua waa nei malaila me na kanaka, aia hoi, ua hookipa ia aku la lakou nei e kekahi wahine kamaaina oia mamuli noia o ka Mokumeha ano kulana kanaka ui. A e like no me ke ano mau o ko ka Lahui Hawaii kulana, he leo heahea-he ai-a me ka ia haawi wale me ke kumukuai ole he puuwai ha-mama-he loko-a he waho he kuono a me ka paia leo ole he haawi mai ke poo a ka hiu, oia ka huahelu kiekie o Hawaii nei aole e pau a hiki i ke kanaka Hawaii hope loa, mamuli o ka lokomaikai o ke kamaaina ua noho lakou malaila no kekahi mau la elike me ka manao o ke kamaaina, aia i kekahila, ua hai aku o Mokumeha i kana olelo i ka mea waa e hele kaapuni ana oia ia Maui mauka o ka aina aole ma ka waa, a i ka lohe ana o ka mea nona ka waa, he mea e kona aloha a me kona mau hoa, a oia kona wa i lawe ae ai ia Mokumeha i keiki hookama nana. A ma kekahi la hou mai, ua hai ia ela ka lohe i na kamaaina no ko lakou haalele ana ia wahi, a ma[illegible] ae o ko lakou kaawale ana ia la, ua haawi ia ke aloha hope loa mawaena o lakou a pau me na hua olelo kahoahoa a huli hoi maila na poe kanaka mea waa no Molokai me na manao aloha no ko lakou hoa o ke kai o Kaiwamenai ale pau haunupa o Pailolo, a ma ia manao lakou i hoomanao mau ai ia Mokumeha a hiki i ko lakou pae hou ana i Oahu nei. I ke kolu o ko lakou mau la hele i haalele iho ai lakou ia Wailuku ua kamoe aku na kaina wawae o ko lakou mau kapuai ae ke one hone o Kahului, a hiki lakou ma Keonelele me Kapakaulua aia hoi, ua hookipa ia aku la lakou nei e ko laila keiki kamaaina mea makua hoi, oia e Kaihuwaa me kona kaikuahine [illegible] ou nui wale, oia aoao huli makani ka mea i oleloia ka eueu o Hama-

kuapoko, a o ua eueu ala ka mea nana i hoopapa ana i na malihini no kekahi mau po malaila o ka noho ana aole no nae hoi i hoohihi ia aku na manao o ka poe kaahele nolaila, ua haalele aku la o Mokumeha [illegible] lokomaikai [illegible] kamaaina noho lakou i hookipa, a ua hele aku lakou no Hamakualoa a hiki ma [illegible] ua moe lakou ma laila, a ao ae, ua hele aku no kanahele o Oopuola a hiki ma [illegible], a mai laila aku no ka pau o Honomanu. O ka pali keiki kane keia o na Koolau ala o Maui i oleloia ma ke mele He malihini au na ke kai i lawe mai. Ike ia Hoomana he [illegible] pali. A hiki lakou nei no lalo o keia pali kahi hoi a ko laila poe kanaka e noho ana, aia hoi ko laila kaikamahine kaulana e heenalu ana i kona nalu o Kahelii kainoa a nona hoi kainoa e o ia o Pinanai a hiki

i keia wa. He hulaana keia a he alanui hele hoi i keia wa. Ua hoonanea ia lakou malaila me na hookipa ana o ko laila poe kamaaina. A mahope iho o na luana ana ua pii maila lakou no ka pali a hiki i luna o ke oioina a hele maila a iho i ka pali o Nuaailua. O kahi keia a Umiamaka i hoopihai i ka iwi o ka ula i ke ana, a iaia i hele mai ai a halawai me kekahi wahine me kana kaikamahine e hana lauhala mauka o ke alanui. A ike mai la ua wahine nei ia Umiamaka e paa ana he ula ma kona lima. Nolaila, ua noi mai ua wahine la i ka ula ia Umiamaka e haawi aku nana, a o ke kino o kana kaikamahine ka mea e panai mai no ka ula. Ua hookoia kela manao o ua makuahine nei. A ia nae i ka wa e hana ia ana, ua pa-e koke mai la ka leo o ua makuahine nei i kana kaimahine? Auhea olua e: He aha? Wahi a laua nei aku. Ua hewa ka i-a a Umiamaka he okea olako. Pane: Hewa no ea, pono no maua. He kanaka maoli no keia no Keanae, aole he ano kupua, eia no he mau pua ke ola nei. He kanaka apiki keia me ka maalea ma kona moolelo. E kala mai i ka mea kakau moolelo ma keia mau wahi olelo kaulana oia poe aia au kahiko e o maunei la aloha. A hala ua pali ala o Nuaailua, ua hiki maila lakou nei no Keanae i Kawaikau a Kauwahikana. Ka mea nana i hana na auwai kaulana ala o na pali Koolau. A ua hookipa hou ia no o Mokumeha me kona mau hoa hele e ko laila mau kamaaina a moe hou no lakou nei malaila. He huakai hele keia me ka awiwi ole. Ua noho lakou malaila no elua la. A i ke kolu o ka la, ua kau koe mai lakou no Wailua nui a me Wailuaiki kahi o Kapo i noho ai ka la [illegible] nana i hoopaniai i ka moopuna Puaa a Kamaunuaniho o Oahu nei.

A hala ia wahi na ihu [illegible] lakou nei no ka pali kaulana o na Koolau la. Oia hoi o Kalino a me [illegbilbe] $4»** Ī><|UN>"« M» «Mmm- .*. u.••».".•« * »7 - TTI ii |ii - '•In'aipaaMi; - ■ ;t«iī'( < u M «NUMk-'': »*k«t «4MML "i " c !"' *' ■*' li» <h?fci n*i£ft KAika «*»,**>. ..* Wm, m*tki?mu4 m i > ipw»!»** m» tena *&*&**&*. - A,B> |bb hopā ** i k*6telot*pe W *a»fe» ~' %•*• Mit' • , ! <* • 1 «y*H aah* «t^|,« « ; » 4M> ' ■ ; «r. : . ■,- .'■ i <A» aek ldiMf«l'«lil« 1 ' *4tb«& » mki HMik '' " ' ■"* - 1 ' u ~' u aww j ] loenaa ai. " Ak*. >*». m KooU«jb» «•«, » W* A p4a OHll Wm M io»» k» k mw» • bi 6 iia «I kto*ttt! Mk «o^ oia V