Ka Oiaio, Volume VII, Number 42, 27 December 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAI NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE MEKA ILIO Puaapualenalena [ARTICLE]

HE MOOLELO KAAO HAWAI NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena

Ka imi ana i kona kahu - Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a - He ka Lala. Mahope iho oia wa ua panee aku la na waa me ka hookuu ana i ka upena i ka aoao mua i kahakai e paa ia ana e ka lima o na kanaka a ke oki pu aku nei ke kuu ana o ka upena iwaena o ka i'a a pae ae la kekahi kihi ma kekahi aoao. Aia o Puee ke olelo nei i na kanaka e nai i ka upena me ka ia ma ka huki ana a pae iuka o ka aina ua hooko na kanaka i kona leo. Aia no hoi ka anae hope ke hooke mai la mahope, a ke komo hou aku nei no hoi na upena mahope ua like ka anae i hoopuni ia ia wa me ka opala a ka wai kahe nui e mokaki ana ma na kahawai. A oia paha ka mea a ka poe kahiko i olelo ai he ahu alala kukui. Aia i keia wa a Pueo e olelo nei i na kane, wahine a me na keiki e ohi i ka anae e lawe kela a me keia mea e like me kona makemake iho aole e hiki i ka poe mea upena a waa ke huhu a keakea i ka i'a i na mea a pau no ka mea he i'a pau ole ke kapi ia. A ua holo aku la ke koena i'a no Malaekahana a ua ike ia aole kekahi hale i koe ma na Laielua. A ua hoomau ia ka noho paa ana o ka anae ma keia wahi o Kaihukuuna ma Laiemaloo no kekahi mau mahina e holo ai ka anae mai Honouliuli a Ewa aku. A oia ka moolelo o ka anae i olelo ia ai he anae holo, a nolaila ke ike nei oe e ka mea heluhelu i ka moolelo o ka Puhi Laumeki, ke kumu o ka anae i hiki ai i Laiemaloo a he wahi makaikai ia o Kaihukuuna e ka poe kaahele makaikai. Aia no keia wahi ke pahola ala no me he ano kuapa loko ala me ka pohaku i kapa ia o Kaihukuuna Ua like ke ano o keia wahi me ka loko i'a o Kuula me Hinahele na makua ponoi o Aiai, ke keiki aiwaiwa nana i hele maloko o kau wahi

na mea na laua ka loko i-a e waiho ala ma Lehoula, Aleamai, Hana Maui. A o ko laua wahi no hoi ia i puhi ia ai i ke ahi e ke alii o Hana Kamohoalii, a kaulana ai o Hana a ka i-a iki ka i-a o kania ka i'a o lanakila, eia o Hana la he aina au puhe. Nolaila e hiki aku ana ka mahele hope o keia moolelo o ka puhi Laumeki no ua aina ua Lani haahaa ala o Hana, a o ka hope hoi ia o keia moolelo mai Oahu aku nei. I keia mau la e ukukuhi nei i ka anae i ka po a me ke ao ma Laiemaloo, oiai ka i'a ke koomau nei no i ka holo mai Ewa mai, no ka mea ua hele mai la no ke kumu o ka anae i Laiemaloo ka puhi Laumeki ka mea e ai alai na momona oia mau makua o lakou me he ilio kupalu ala ke ano ma ka malama ana. Aia i kekahi mau la mahope iho o ko Mokumeha makaukau ana e hoi mai Laiemaloo mai, me kona hanau mua Laumeki. Aia nae oia ke lohe ala i na olelo a kekahi poe kanaka i ke ano i ke nui hewahewa o ka anae o ku mau nei i ka po a me ke ao, no ka mea, no ka mea ua maa na kanaka i ke ano o na i'a ku. E like me ke akule, moilii, alalauwa, uwiuwi a me kekahi mau ano i'a e ae, a ua hiki hoi ia lakou ke koho ma ka olelo ana. Aia he haawina ka ke Akua e hiki mai ana, a pela no me na i'a nui o ka moana komo loa iloko nei o ka aina a pae loa mai la ma kapa kahakai a me na wahi muliwai. E like me ke komo ana o kela i'a nui he Kohola ma kahi muliwai o Waimalu o Ewa ae nei ma ka luai ana mai ia Naulamaihea he kanaka mai Tahiki mai ka mea i like pu me Jona i hoike ia ma ka buke nei O na ano a pau o na i'a nui momona e pili ana a pae i kahakai a ike ia e kanaka e hoomanao iho e ka mea heluhelu. He Kuula ai ole ia he pohaku ia a me kapahi aku a me ka leho. O ka pae ana o ke kohola ma na aekai o ka aina nei, he i'a kapu loa keia na ke aliiaimoku wale no a me kona mau alii, a oia hoi ka mea i olelo ia ai, "he palaoa pae." A mai ka niho mai oia i'a nui i hana ia ai e ka poe kahiko i lei palaoa me ka lauoho i lei no na 'lii. Pela no keia puhi Laumeki ma kona ano kupanaha ma ka hanau pu ana mai me ka mea kino kanaka maoli mailoko mai o ka pohaka o Kaohai.

E kala mai e ka mea heluhelu i keia mau hoakakaka ana o ka mea e kakau nei i keia moolelo Hawaii. I keia manawa a Mokumeha e lohe nei i ka olelo a [illegible] [illegible] mai la oia i kekahi [illegible] a kekahi kanaka lawaia [illegible] na Koolau loa ala e noho ana ma Kaipapau o Makalii kona inoa, ua kai ae la oia i kahi o keia anae holo i hele mai ai no Honouliuli Ewa mai ka i'a Eia la he puhi ka mea nana i lawe mai i keia anae, a [illegible] hoi ana ua puhi nei me ke kanaka alaila o ka nalowale no ia o ka anae i o kakou nei, aia no a hiki i na la o keia mahina. Alaila o ka holo hou ae la no ia o ka anae mai Ewa mai, oiai, ua paa ka pohaku i ka aekai o Laiemaloo ke kumu o ka i'a e hiki mai ai ma keia mua aku ai ka kakou mau pua aku.