Ka Oiaio, Volume VII, Number 40, 13 December 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAI NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE MEKA ILIO Puaapualenalena [ARTICLE]
HE MOOLELO KAAO HAWAI NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena
Ka imi ana i kona kahu - Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a-He ka Lala. I ka la a Pueo i haalele aku la me na kanaka maluna o na waa kaulua a me ka puhi Laumeki me ka anae i lawe ia mai la no Laiemaloo Aia no ma ke kakahiaka o ua la nei, ua olelo aku la o Mokumeha ka makuahine ano e hoomakaukau kaua i keia la no ka mea ei ae o pa pa ke hoi mai nei maluna o na waa kaulua me na kanaka he iwakalua a me ko keiki puhi me ka i'a. Nolaila, e hoaimu kaua i na pue uala mua aole i eli ia a i hoau aku hoi me ka i-a ke hiki mai a i puaa kekahi me ka awa a me na mea a pau a kaua e hana aku ai. A o ke kuhikuhi mai kau ia'u a na'u ka lawelawe ana ia mau mea e hoea mai ana i keia ahiahi, eia i ka moana ia hele mai nei a no keia a ke keiki, ua hooko mai la ka makuahine i kana olelo. A ua hana ia na mea a pau me ka awiwi a me ka eleu me ka hemahema ole koe wale no ke kali ana aku no ka manawa i manao ai e like me ka makemake. Ua waiho ia aku keia mau mea a pau a hiki i ka napoo ana o ka la a ma ia hope iho ua olelo aku la o Mokumeha i ka makuahine e hele laua ma kai o Laiemaloo, me ka lawe pu ana aku me kekahi mau mea ai i hoolakoia, ma ke ano he mohai e haawi aku ai na kona hanau mua he puhi o Laumeki.
A no keia olelo a Mokumeha, ua hooko aku la ka mama i kona leo, me ka waiho aku i na olelo kauoha i ka poe o ka hale e noho lakou me ke kali a hoomakaukau i na mea ai e hiki mai ai na malihini me kana kane, ua ae aku la ka poe noho haoia hoi ko Pueo ohana ponoi. I ka pau ana o keia mau olelo, ua hele akuia laua nei a kokoke ma kahakai o Laiemaloo, aia hoi ko Mokumeha mau maka ke nana pono ala i na waa a me ka weli o ke kai i ka ia, oiai no hoi oia e hoomanao mau ana ia Laumeki me ka nana pono ana. Aia i keia manawa iike aku ai o Mokumeha i ka hulili olinolino o keia mau mea a, me he puka ana la o ka Hokuloa i ka wanaao i keia mau mea hulili elua i kaili kai, oia no na maka o ka puhi Laumeki ua like keia me na maka o ka Mano Niuhi o ka moana kailipolipo, ma keia ano ua hookokoke loa aku la o Mokumeha ma ka lihi kahakai me na mea a pau ma kona lima e paana, me na huaolelo kau[illegible] oia i pane aku ai i kona hoahanau Laumeki me ka eehia. I ka pau ana o ka mau kamailio ana ua hoea koke mai la o Laumeki mai loko mai o ke kai a kau ana kona poo i luna o na uha o kona kaikaina kanaka me he keiki ai waiu ala ke ano, oia no ka wa i ho-oinu-iho ai o Mokumeha i ka awa a me na mea ai a pau, a no keia wa i olelo ae ai o Mokumeha i ka makuakane. E kuu mama maikai, eia ko keipuhi la ua hiki mai me ka ia, nolaila e hele mai oe e ike iho iaia me ka makau ole. A no keia olelo, ua hele mai la oia e ike pono me ka manao ano hopohopo no nae iloko ona, aka, ua hoopau ia kona makau mamuli o Mokumeha A pau ka ai ana a ua puhi Laumeki nei, ua olelo ae la o Mokumeha i ka makuahine, eia ka ia la a olua e ou mau makua he anae, ua
lawe ia mai nei e ke puhi a olua he ia na olua e aiai a hiki i ko olua mau la hope, elike me kau olelo mua ia olua, a ano, e kuu mama ke kapa nei au i keia wahi pohaku ma kou inoa ponoi, oia hoi o Kaihukuuna, a e o mau auanei kou inoa maluna o keia pohaku i na hanauna a pau loa ma keia muaku, a pela no hoi ma keia anae e holo mai ai mai Honouliuli Ewa mai, nolaila, e lalau iho ou lima i elua anae ia ma keia pohaku au i kapa iho i kou inoa, a e lawe kaua a paaluna o kela wahi ahua kiekie e waiho iho ai i keia mau anae me ka awa lau a me ka aahu [he kapa ke ano oia mea] a me ka ai he uala, a nolaila e hoomanao oe oia kou kuleana i ka aumakua o ke keiki puhi nei o Laumeki, he Hinapukuia a o kau kane hoi oia ma ka aoao o Kuula a iuka kana koa i ko olua wahi ponoi. oia ka mea e pono ai a e ai mau ai me olua a mai huhu olua i ke kii o na kanaka e hoopuni i ka anae no ka mea. O ke kanaka ka mea kahea mai ia olua e ai, nolaila e hoolohe oe a me kau kane i keia mau olelo au a ke keiki kanaka maoli a olua. I ka pau ana o keia mau olelo, ua hooko ia na mea a pau ia wa me ka eleu, a ma ia hope iho, ua olelo iho la o Mokumeha ia Laumeki e kii aku ia Pueo e noho mai la iluna o na waa kaulua e lana malie mai la iluna o ka ilikai. A i loa no a pau keia mau olelo auwe! ka emoole, ua hoomohala aku la o Laumeki i kona [illegible] iloko o ke kai me ka pinana ana aku o ka ihu o ua Laumeki nei iluna o ka laau kea mua nana i hoohui i na waa i mau kaulua a he hoa bipi ka inoa oia mea. O keia hi'u o ua puhi nei ka mea nana i lou aku a paa i ua laau kea nei a huki ia mai la e kona ikaika lua ole a pae ana iuka ma kahi o Mokumeha e noho nei me ka muli makuahine o kona makuakane. Aia ma keia pae ana aku la o na waa me Pueo me na kanaka, ua ike koke aku la oia i kana ipo aloha a me kana keiki nana i haawi aku i pomaikai nui ia laua. Mahope iho oia wa ua olelo aku ia ke keiki ia Kaihukuuna e hoi e mamua me na kanaka i ka hale e hoohikihiki ai i ka ukana, alaila e hoouna mai i ua poe kanaka nei i kahi a laua e noho nei me Pueo, ua hooko ia keia mau olelo me ka eleu me ka hakalia ole. Ia lakou i hiki aku ai ma ka hale ponoi o Pueo ma, ua waiho aku la na opeope a me na kukaa ukana a pau a ua hoouna hou ia mai na kanaka e Kaihukuuna a hiki ma kahi o na waa e kau nei. Aia hoi, ua hoopuni koke ae la ka puhi Laumeki i kona kino loihi aiwaiwa nui wale i na anae me he upena la. Ao keia ka manawa a Mokumeha i olelo aku ai ia Pueo e lalau iho kona mau lima i elua anae a hookaawale ae, a ua hooko aku la oia i keia mau kauoha a ma ia hope iho ua kena koke aku la o Moku-
meha i na kanaka e ohi i na anae a ua lawe ia na anae ia po ma ka lima o na kanaka he hookahi mano i'a anae, me na lau ekolu ua like ia me ka helu o keia au hou ke hoohalike ia 5,200. A o keia wa e lawelawe ia nei ka anae i keia po, aole he wahi maalo kanaka iki a pau wale no ka i'a i ka lawe ia i ko Pueo hale ponoi me kana wahine. Ina kanaka e lawe nei i ka i'a i ka hale, ua olelo aku la o Mokumeha ia Pueo e auhea oe e ka makua. E o wahi a Pueo.
Pane hou aku la ke keiki i keia manawa e hele pu aku ana kaua me ko keiki puhi nei i ka hale oiai ua ko ko olua makemake ma o'u nei ke keiki a ka hanau mua o kkau wahine, nolaila, e hiki ana no ke keiki puhi nei ia oa ke hapai? Olelo aku la o Pueo e hoao aku no au ko makua nei no ka mea he puipui no ka oiwi o ko makua nei, oiai eia no ka la i ke awakea aole i aui ae. He wahi olelo hooio a hookelakela keia a Pueo ia Mokumeha. I ka pau ana o ka laua mau olelo, ua kena koke aku la ke keiki o ka i'a hamau leo o Ewa ia Pueo e lalau iho i ke poo o ka puhi Laumeki a hapai ae la iluna o kona mau lima.