Ka Oiaio, Volume VII, Number 38, 29 November 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKEMEKA ILIO Puaapualenalena Ka imi ana i kona kahu-Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a-He ka Lala. [ARTICLE]

Help Learn more about this Article Text

HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA ME A I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena Ka imi ana i kona kahu-Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a-He ka Lala.

I ka pau ana o keia mau olelo a Kaihuopalaai, ua pane aku la o Pueo. Oia no ka olelo kauoha a ke keiki a kaua ia'u, aia no ka o ka i'a e hele pu ana me a'u, ae mai la kona kaikoeke, a no na olelo a pau i hai ia ae la mamua, ua olelo mai la o Kaihuopalaai ia Pueo e hele laua i ka hale noho o ka laua kaikamahine o Kapapapuhi, oiai, ua noho oia ma ke ano keiki makua pulama ia e na ohana makua. Ia laua i hiki aku ai ma ka hale noho o ua ui la, ua hoouna aku la kona papa i ka malihini me ka hai ana aku i na mea a pau ana i hele ai. I ka lohe ana o ke kaikamahine ua lele mai la oia a apu mai la ma kona a-i a honi iho la oia me ka i ana aku ia Pueo, I wish na'u oe, a ia wa ua kaikamahine ala i pane mai ai. O kau huakai ka ia i hele mai nei he i'a. Ae aku la o Pueo me ka minoaka ana aku. A hea oe hoi? wahi a ka ninau olelo hou aku la o Pueo aia no i ka la au e haawi mai ai ia'u i i'a na'u a me ko makuahine, ua olelo mai la ke kaikamahine me ka oiaio ua waiwai no ka huakai a ka malihini, ua inu i ka wai o Kemamo. He manawa keia no ka la e kau kapakahi la ma Waianae, wahi a Pamamo, aia hoi, ua hiki aku la keia ma na hale kamaaina ma Hoaeae ma ka ninau ana aku i ko laila poe kanaka i kahi o kona makamaka i hele mai ai, he mea oiaio, ua hai ia mai la me ke alakai ia e kekahi wahine kamaaina a hiki i kai o Honouliuli ma kahi hoi o kona kaikoeke e noho ana Kaihuopalaai me kana wahine me ka laua milimili o ko laua mau la opio.

Ia Pueo i hiki aku ai ma ka hale ponoi o kona kaikoeke, ua hookuu iho la oia i kahi haawe. Aia nae na leo heahea me ke ohohia ia imua ona, e like me ke ano mau o na malihini ana he heahea oia ka rula mau o na lahui Hawaii nei. Aia i kela wa, ua kena koke ia mai la keia e ai, a ua pane aku la o Pueo. Ua ai hoi ua hiki i ka hale nei pela iho a kuu iho ka nae. A o keia no ka wa i ninau ia mai ai o Kaihuopalaai, he mau maka malihini kou ia maua mai hea mai oe? wahi a Pueo i pane aku ai. Mai Laiemaloo au i hele mai nei Pane hou o Kaihuopalaai Ua ike paha oe i kau kaikamahine ia Kaihukuuna aia ilaila kahi i noho ai? Ia wa i pane aku ai o Pueo, o wau no hoi ke kane olelo aku la. Ma keia olelo a Pueo, ua haawi koke ia na puili aloha ana me na uwe, a o keia no hoi ka manawa a Kaihuopalaai i kena koke ae ai i kona mau aialo ponoi i ka imu o ka puaa a me ka ilio, a ke kuu nei hoi na lokoi'a o na puuone, a ua holo koke ae la ka lohe o ka olelo kauoha a Kaihuopalaai i na kanaka a pau o Honouliuli me ka nana ana aku i ke kulana o na makaainana i kela manawa, ua hele o ka uluwela ke ahi o na hale, a he noho'na eleu a makaukau ko ia poe oiai he mea nui ka huaolelo ia lakou.

Ma keia wa i ike ia ai ka holoaka hana o na mea ai i hoomoa ia a me na i'a moa. A ua akoakoa mai la na ono a me na momona a pau o luna o ka aina imua o ua Pueo nei me ka nui o na hoa ai. Ma keia mau hana maikai a na kamaaina, aia na manao hilahila iloko o Pueo kaoi i noonoo ai no na mea ai a kona kaikoeke a me kana wahine i hooneo mai ai imua ona me he 'lii ala oia ia wa. I ka pau ana o ka lakou ai ana, a ma ia hope iho, ua haawi aku la o Pueo i kana wahi opeope i lawe mai ai i ka loa imua o he alo o kona kaikoeke. Oia hoi, na wahi kuina kapa a kana wahine i haawi mai ai iaia, a ma ka Kaihuopalaai i pane aku me na kulu waimaka no ka hoomanao ana i ke kapa a kona muli pokii kaikuahine i ku ai, a me ia ano uwe no oia i ninau aku ai ia Pueo Pehea ko olua noho ana me ka wahine? Wahi a Pueo i olelo aku ai. He oluolu maikai no ko maua noho ana me ke kue ole, mai i ko mea Hoae Mare ana a haalele wale aku la no au iaia me ke keiki a kaua i ka hale me na okana. Olelo hou aku la o Kaihuopalaai, Ua loaa keiki no ka olua? Pane hou aku la o Pueo, Oia ko maua pilikia nui, aole he kapai o ko kaikamahine a hiki wale no i keia manawa Na wai ka hoi kela keiki au e ole lo mai nei ia maua? wahi a Kaihuopalaai i olelo aku ai. A wahi hou a Pueo, O ke keiki no hoi i hele ae nei a hiki i o maua ala o Mokumeha, a oia no ka mea i olelo mai me na huaolelo o ke aloha. E noho kakou ianei no kekahi mau la i nai pono aku au ia oe i ke kumu a me kahi e hiki ai o ka i'a e hele pu ai me oe, no ka mea, he mea kino kanaka ola ka mea nana e lawe aku i ka i'a ma ke kai a hiki i kou aina i hele mai ai. A oia hoi ko'ū hoa i hanau pu mai ai he puhi o Laumeki kona inoa, aia kona wahi e noho ai i kela wahi moku pohaku e ku mai la i ke kai, nolaila, aia a apopo hele aku kaua i ike pono oe i ua puhi ala. I ka pau ana o keia mau olelo ua piha loa ia o Pueo i ka hauoli no keia mau olelo a ke kaikamahine a hooluolu iho la lakou no ia po a ao ma kahi moe. I ke ala ana ae o ka hiamoe o ka malihini ia kakahiaka aia na mea ai ua makaukau e waiho mai ana a oia no ko lakou wa i ai ai a hiki i ka maona ana.

A ma ia hope iho, ua hoomakaukau ia na mea ai e lawe ai na ua puhi nei, e like me ke ano mau a o keia ka manawa o Kapapapuhi i olelo aku ai ia Pueo e hele laua me na kanaka nana e lawe i na mea ai a ua puhi nei, aia lakou i kau aku ai maluna o ka waa a hiki ma kahi moku pohaku aia ua lawe ia ae la na mea ai a hookokoke aku la ma kahi o Laumeki e hoea mai ai mai loko ao o kona lua aole no i liuliu ua aleale ae la ke kai me mau ooloku la iloko o na la ino o ka Hooilo. He manawa pekele, ua hoea mai la ke poo o ua puhi Laumeki nei mailoko mai o kona lua i noho ai, puka ae la i ka ili me na hiona ku i ka makau ke nana aku. Iaia e kau aheahe ana iluna o ka ilikai, ua lawe aku la kona hanau mua i ka awa a hooainu aku la ia Laumeki a me na mea ai a pau i hana ia na ua puhi nei me he alii kanaka maoli ala ka ai i na mea ai maikai wale no a i ka maona ana o ua puhi nei, ua moe malie mai la oia me ka onioni ole no ka ona mai paha keia i ka awa. A i keia wa i olelo hou aku ai o Kapapapuhi ia Pueo, ke nana mai la oe e ka makua i ke ano o ka [illegible] o ia nei Laumeki a o kau mea no keia e malama ai me ka [illegible] aku i na mea a pau ke hele pu ae la laua. I ka pau ana o keia mau olelo ua kakali iho la lakou no kekahi manawa a ka puhi Laumeki e oni oni ae ai mai na hooniponipo ana a ka ona a ka awa. A i ka wa a ua puhi nei i oni ae ai a hoopololei ae ai i kona kino loihi, ua like oia me kekahi kaele waa nui e kau ana iluna o kahalau aole o kana mai o kona nui ke nana aku. A olai o na kunahihi a me na eehia e hekau iho ana maluna o ka poe e ike maka aku nei i ke ano o ka puhi Laumeki, aka, i kona nanau mua nae aole i loaa iaia ia mau haawina, ua pane aku la oia i kana olelo kauoha no ka hele ana me kekahi o kona mau makua. E kuu hanau muli mai ka puhaka hookahi mai o ko kaua makuahine hookahi, a ka la apopo e hele ana oe me keia mau makua o kaua e lawe oe i ka i-a na ou makua.