Ka Oiaio, Volume VII, Number 37, 22 November 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI OLAUMEKI. KA MEA ILIKE ME KA ILIO Puaapualenalena [ARTICLE]
HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena
Ka imi ana i kona kahu - Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a - He oni ka Lala. Oia hoi, ua nui ka aia me na mea e ae ia laua na makua, a o ka i'a wale no ka hemahema i koe, nolail, ua olelo pu oia me kona mama a ua holo. A oia kanaka i olelo ai i ke kane a kona makuahine e hele i Ewa, a e olelo aku ana i kona mau makua ponoi a me kona hanau mua Kapapapuhi e hoouna mai i kona hanau ia Laumeki e lawe mai i ka i'a a hiki ma Laiemaloo, ua holo pono keia manao mawaena o lakou. I ke kakahiaka nui o kekahi la mahope iho o ka lakou paina ana, ua liuliu koke ae la o Pueo i kona hele ana me kana wahi opeope he mau wahi kuina kapa Paiula, a ma mua ae o kona hele ana, ua hai pololei mai oia Mokumeha ia Pueo e hele pololei a hiki i Honouliuli, a e ninau i kona mau makua, a e hai pololei aku imua o kona kaikuahine hanau ma Kapapapihu. I ka pau ana o keia mau olelo, ua haawi ia ke aloha hope mawaena o lakou a hele mai la o Pueo no ke alahele me kahi haawe e kau ana i kona kua me kahi o no, e like me ke ano mau o ka hele ana o ka poe kahiko, aole e hauoli ia lakou ia mea, no ka mea he opeope lu a ke alanui. Ia Pueo i hele mai ai i ua la nei, aole oia i hele ma ke alanui a Mokumeha i hele aku ai ma Waianae a ma ka Lae aku o Kaena i holo ke mele a Wahineomao i kii ae ai ia Hiiaka.
A ke manao nei ka mea kakau moolelo, ua kupono no i ka mea heluhelu ka puana ae i keia mau hooheno. Kuu aikane i ka la o lalo e A po kaena i ka ehukai a ke kai Kipu iho la i ka lau o ka ai Ia Ehu i ka la Kaulu o Polea e E hoopo mai ana ka oe ia'u Kuu pua rose ka'u mea nui I ka hoopulu ia e ke kehau Kuu hoa alo pu oia uka puanuanu Auhea oe hoi mai no kaua. I ka hele ana mai o Pueo a hiki i ka palena o Koalauloa a me Waialua ma ke ahua o Haupu, ua hele mai la oia a hiki ma Piikalauae a pii mai la oia ma ke kula o ka Moo, kahi i olelo ia Pae aku la i Waialua I ka ehukai o lalo O ka po kohaehae Mahine opulepule, Ka hale paluhulu I paia e ke onaona. Aia ia Pueo e pii nei i keia kula loihi a hiki ma kahi o ka pohaku kaulana, e kahea ia ai ka poe o lalo o ke awawa iho ina olelo hailiili o ke au kahiko, a he poina nae ka hope ke olelo pela i ka poe kanaka olalo mai, aia no keia ke hoomau nei i ka hele ana a hala ke kula, ke kula o Halahope. A ke aui ae la ke kuahiwi o Kaala ma ko ia nei aoao akau me ka moakaka pu, a iaia i alawa ino ai e waiho plaha mai ana ke kula o Halemano, ka aina kaulana i na la i aui aku la. Aia imua o kona mau maka e nana nei i ka uka o Wahiawa a me Kukuiloko kahi hanau o na 'lii ui o Oahu nei, kahi no hoi keia o Laelohelohe i hanai ia ai e Kapukaihawa ke kane a Waka. A no keia wahi no hoi kela mele hoaeaea kaulana a Ua i haku ai. Ehuehu Halemano i ka lau lehua Kanu no i na pua o Kukaniloko Aloha ka leo o ka wai e I ka hea ana nei e anu maua. Iaia i hele mai nei, ua iho mai la keia ma Waikoloa ma ke kahawai, aia no hoi e ku mai ana no na hale o ko laila poe kamaaina. O kahi keia e pa mai ai o ka makani anu i olelo ia I aha ia la oe e ka Waikoloa E ka makai anu o Lihue He hue hewa na ka hau i malamanui He nui no au he hiapo na Kanehoa. He akoakoa na wahi kaulana o keia mau inoa aina a kahi hookahi ma ke mele e pau pono ai keia wahi
I ka hiki ana oia nei ilalo o ke kahawai, ua hookuu aku la i kahi haawe mai ke kua aku. Aia hoi, ua wehe ae la keia i kahi o a ai iho la a maona a inu mai la hoi ka wai no ka hooma-u ana aku hoi i kona waihona ai. Aia no hoi ke waiho ala no hoi kana Ikoi nana e pale aku i ka enemi, a mahope iho o kona ai ana, ua hele mai la keia no ke kula o Malamanui a hiki i Lihue a me Maunauna, kahi no hoi keia nana e kono mai ia oe i ka mea heluhelu e hoohene ae ai i ke mele a Kalaniwaiakua, Kunuiakea, Kiwala'o, Kaleiopapa, Kauikeaouli III Hao na kepa ka hau o Lihue Huli i ke kaulawaha a Haleauau Ke holo ala i ke kula o ka neoneo I moe au i na uka o Malanui Mokumoku ino i ka holo a Kalena I na kipalale a Kawaiahulu Mai Waimea no a Wahiawa e O kuu inoa ua lono ae nei. I ka hala hope ana o Lihue, aia keia ke iho nei i ke Kulaokeaumoe ka makuahine, a na ua keiki ala i hoouna mai nei ia'ū e hele mai au ia olua e haawi mai olua i i'a nau e hoi ai ia Koolauloa, a oia ka'u mea i hele mai nei i ke loa. I ka lohe ana o kona kaikoeke i keia mau olelo, ua pane ae la o Kaihuopalaai i ka huaolelo ku i'o o ke aloha kaikuahine. Ae he i'a wahi no ka hoi ia, o ka pokii hoi keia, a e paa hoi ia'ū, aole hoi oia e hele mai ma ko'u hope no ka mea. He mea loaa ke keiki ia'u i ka imi ia ao ka pokii aole e loaa. Aole auanei e hiki ia oe e ka mea heluhelu ke olelo iho, he nani a maemae maoli no ke ano i'o maoli a me ka waiwai o keia mau huaolelo a ke aloha nui wale a ka poe kahiko. I ke ka'i ana ae o keia mau olelo ua olelo hou mai la o Kaihuopalaai he i'a io no hoi ka maua, eia iho la iloko o na ipu e waiho mai la, ua miko i ka paakai, a eia ae ia i'a, la iluna o ke kaupoku o ka hale e ope mai la a ua maloo mai la i ka la. A aia keia i'a la iluna o ka haka kahi i kaulai ai, a he kanaka ka mea nana e lawe, a eia ka pilikia nui o keia mau ano i'a a'u e haawi nei ia oe, hoi no paha auanei oe a Koolauloa, noho aku no paha au anei olua a pau no ka i'a, a o ka hana no paha auanei no paha ka wahine o ka hoouna mai no ia oe i Ewa nei i ka i'a e hele pinepine mai ai oe i ka loihi, nolaila, eia iho ka mea iaia ka i'a au e hoi la o ke kaikamahine a kaua o ka hanau ia o ua keiki ala i noho aku la me ka makuahine, a ke haawi ala ua opio ala a kaua ia i'a ia o ka i'a ia puni ka makahiki e aia i, he i'a na
kela a me keia mea e ai ai a hoomaunauna, a e ai olua a hiki i ko olua mau la hope a e koe ana no ka i'a na na hanauna o keia mua aku.