Ka Oiaio, Volume VII, Number 36, 15 November 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena [ARTICLE]

HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO Puaapualenalena

Ka imi ana i kona kahu Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a - He oni ka Lala.

Nolaila, ua oleloia, ma keia moolelo o keia puhi o Laumeki. Oia ka mea nana i lawe mai i na Anae a hoopaa i ka noho ana o na Anae ma Honouliuli ai i keia mau la, ua pau na la o ka kuhikuhi ana o ka Anae o Kaihuopalaai. Ua lohi ae la ke au o keia wa. O ka ano maoli o ke kino holookoa o keia puhi he ula kona ili me na ano kiko liilii oneone i kapaia he puhi Paka, a he loli ae i kekahi wa he Laumilo, a mahope mai o ka hanau ana o ka papa puhi me Laumeki ua hanau hou mai la he keiki kane maikai mai ka puhaka mai o Kaohai o Makumeha kona inoa. A ua lilo aku la keia keiki i ka ohana o Kaihuopalaai, ola hoi o Wanue. Aia keia mau wahi i apaia ma ka inoa aina ma Honouliuli Ewa ae nei na ka poe kanamaaina o laila e hoomaopopoia mea. A no keia Wanue keia mau wahi hoonoho ia e ka mea heluhelu. Kau aku ka manao Ke kai i Wanue Ua anu hoi au Ka hana a ia nei. Na inei e lalau Eu kuu nui kino Mai kaihi oe He nanea walea kau Olu ko hauna I ke Kini Kaimana Hala ka eiki Hala ka mea makau Nolaila, e hoomanao iho e ka mea heluhelu e lalao aku ana ua puhi nei o Laumeki ma kona oni ana aku i ke kai loa, a me na ale hanupanupa o ka moana, me kana mau hana ku i ke aloha me ka maikai i kona mau makua a me ka ohana ponoi me ka pilikia ole. Aia i na la o ua puhi nei e noho ana ma ke Kai ma keia wahi moku pohaku ma ke kai kuono o Honouliuli, aole loa e ai oia i na i'a e maalo ae ana mamua o kona mau maka, a me kona mau niho ooi. Aia wale no o na mea e hanaia aku ai e kona mau makua a me kona kaikuahine Kapapapuhi. A he oia ku no hoi ka makaala o keia puhi o Laumeki i kona ohana ponoi, i na maino a me na Kaku a me na aulele niho wakawaka nuku loihi o ka moana e holo ana ma ke kai kuono o kahi ana e noho ai ma Honouliuli kona aina hanau hoi. Nolaila, ua maluhia hoi ka hele ana o kona ohana ma ke kai a me na aekai ma ia wahi, a pela pu no hoi me kekahi poe e ae e hele ana i ka lawaia ma ia kai. A mamuli oia ano o ua Laumeki nei, ua pii malie ae la kona nui a me kona ano hookalakupua. Nolaila, ua panipaa aku la oia i kekahi puhi kaeaea e noho ana mawaho o ka mana o ke kai e komo ai iloko o ka Loko o Hanalua, a no ia puhi hoi ka inoa o Puhilala, he nui hi hookelakela keia i kona mau ene mi imua o kona alo me kona mau maka poepoe hulili me he ula ala no na lalapa ahi enaena o kekahi imu. A na ia mea i hoopaa i ke aloha iloko ona, aole hoi he mea e makau ai, aia hoi ma keia wahi o ka nanea, he mea pono e waho iki ia Laumeki, a e huli aku kaua a nana ia Mokumeha i kona hele ana e kaapuhi ia o Oahu nei. Aia i na la e kupono ana ka la i ka Lolo o ka piko o ke poo o Mokumeha, a aia ka mea nana e hoike mau oia ka ui maluna o kona oiwi kahi i haiamu iho ai, a he mea no hoi ia na kekahi mau mea kino palupalu e hoohie mai ai iaia. A e like me ia kulana, ua loaa iaia he wa e kaapuni ai ia Oahu nei a oia kana i olelo aku ai i ko lakou mau makua, a me kona mau kahu hanau e ae mai iaia e hele ma Oahu nei a puni. O keia manao o Mokumeha, ua ao ia mai la kona makemake e na makua ponoi a me kona mau makua hanai, a no keia mea, ua hooko oia i kona manao, nolaila, ua haa wi iho la oia i ke aloha hope i kona

ohana a pau ma Honouliuli, a ua hele aku la oia ia la mai Waianae aku a me Waialua, a hiki oia ma Laiemaloo ma Koolauloa, kahi hoi o ka muli pokii ponoi o ko lakou makuakane e noho ana. A oiai ua makuahine nei ekuku kapa ana me ke kanikuekue o kana Ie kuku, aia hoi, ua pai ia ae la kona mau maka me ka haupu, a iaia i huli ae ai a nana ma ka pu ka o kona wahi hale loea, ua ike aku la oia he keiki kanaka ui e hele ae ana ma ke alanui. Nolaila, ua hoomau oia i ka nana ana me ka manao halialia aloha kona kaikunane hanau mua, me he mea la e komo mai ana i kona noonoo iloko o Kaihukuuna. O wau no keia o ke keiki muli a kau kaikunane Kaihuopalaai me Kaohai, A me keia mau manao kuko wale, ua waiho iho la ua wahine nei i kana hana ma kona lima, a ua hele awiwi aku la oia a mamua mai o ke alanui kahi i noho mai ai me ka nana pono mai i na helehe lena o ka mea e hele aku ai. Aia nae na hiona a pau o keia keiki e hele aku nei o na hiohiona no a pau o kona makuakane, a oia kana i hoopulu iho ai i na waimaka i kona mau papalina a me ka ninau ana mai i kona wahi i hele mai ai, a ua hai pololei aku la ke kamahele i na mea a pau e pili ana iaia. A no ka pololei aka keiki malihini mea i hai aku ai i ka inoa o kona mau makua a me ka inoa o ka aina, kahi ana i hoomaka aku ai e hele. A no keia mau hoike oiaio, ua nui ae la ka leo uwe o ua makuahine e like me ke ano mau no o keia lahui mai na kupuna kahiko loa mai, a na keia leo kapalili i hoopuiwa aku i na manao o kana kane oia kahi ana e mahiaiana, oioi, ua manao oia ua pilikia ia paha kekahi o ko laua ohana. Aia nae i kona hiki ana mai ma ko laua wahi ponoi, oia ka he malihini keia a kana wahine e uwe keiki nei. Nolaila, ua manao ae oia, aole pa ha ia e keiki e, a no ia mea, ua hele aku la oia a ma kahi o ka imu, ua lawelawe koke oia i na mea e pili ana ia hana me ka awiwi a me ke kalua ana i ka puaa, a liuliu iki, ua huai ae la oia i uaimu nei, me na mea a pau ana i hoolako ai, a ua lawe aku la oia a mua o ke alo o kana wahine me ka malihini me ka pane ana aku i kana wahine. E hoopau i ka uwe ana, he makamaka make o ka ai mamua a mahope ka uwe a me kekamailio ana. A no keia olelo maikai a ke kane, ua hooko mai la kana wahine, a ua noho pu iho la lakou a ai pu iho la me ka malihini me ka manao hauoli, a mahope iho o ka pau ana o ka lakou ai ana, aia hoi, ua loaa ia lakou he wa maikai e luana ai. Me na papa leo ana, ua ninau mai la o Kaihuuna i ke keiki i kana wahi e hele nei, a ua hai aku la oia, e hele kaapuni oia ia Oahu nei ma ke ano maikai wale no, aole no kekahi mea e ae, a ma ia ano, ua olelo hou mai la ka makuahine iaia. He nani hoi ia ua ike ae la maua ia oe e ke keiki, ua kipa mai la oe i ka hale nei, aole he mea nana e olelo mai ia oe, nou na mea a pau o maua na makua, a o wau ponoi no hoi ka muli pokii o ko makuakane a e paa iaia ke alanui, aole au e ukali mai ma kona moali, nolaila, e noho iho kaua i nei nei, ua nui ka ai i ko makuakane nei a o ka i-a no ka mea huli aku la i kahi o na e holo ala i ke kai, ai manao ae oe e moe wahine ua hiki no, no ka mea, aole he mea hou e kanalua ai. Eia hoi maua ou makua, nolaila e noho iho kaua e kuu keiki: A no keia olelo o Kaihuuna ia Mokumeha, ua hai aku oia i kana olelo imua ona me ka oiaio e hiki ai ia laua ke hilinai mai i kana mau olelo, a oia hoi keia: Aole oia i makemake i ka moe wahine, a e noho hoi ilaila, no ka mea ua loaa no ohi ke kuleana e kipaku aku ai ia laua i na makua a o kona mea wale no i manao ai i olelo aku ai ia laua, oia hoi e hoouna mai i ke kanea ka makuahine e hele mai ma Honouliuli ma Ewa no kana mea i manao ai. Ua uluhua loa paha o kuahine ma, no ka hoopau ia ana o ka holo ana o ka Merry-go round. E hoomanawanui e mama sia ma a hiki i ka manawa e Uweselale hou aku ai. He elua mai Lepera a Kimo Maki i lawe mai ai mai Kauai mai, a noho ma ka pa hoomalu mai o Kalihi.