Ka Oiaio, Volume VII, Number 35, 8 November 1895 — HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO PUAAPUALENALENA [ARTICLE]

HE MOOLELO KAAO HAWAII NO KA PUHI O LAUMEKI. KA MEA I LIKE ME KA ILIO PUAAPUALENALENA

Ka imi ana i kona kahu - Pela no keia Puhi kaulana i oleloia He Puhi ka i'a - He oni ka Lala. [Ka manao hooakaka a ka mea kakau moolelo. Ke hoonee hou aku nei au i keia moolelo kaao Hawaii kahiko, e like me na haawina o ka ike a me ka hoopaanaau ana a ko kakou mau kupuna kahiko me na hua palapala ole iloko o ko lakou mau Lolo i na molelo kaao lehulehu wale a lakou i haku ai ma na [illegible] ma na mea i ike maka

ia a me na mea i koho waleia mawaho ae o na kaao a me na mea pili i ko ke kanaka kulana maoli a hoololiia i mana kupua, a e like me ia mau ike hoonanea o lakou i ke au kahiko, oia hoi ka ka mea e kakau nei, a e puana ae nei i ka oikelakela o ko lakou mau noonoo a me ka ike lua ole i ka haku ana i na mele Koihonua a me na Kumulipo na oki a me na mahelehele ana aia mailoko mai oia mau mele e loaa ai ka olelo makuahine o Hawaii nei, aia i keia au Hou. Ke lawe aku nei na haole i ko kakou mau moolelo kahiki, a nele kakou ka poe nona ka aina.]

Aole paha he mea malihini i ka lahui o Hawaii nei, ka ike ana i ke ano o keia i'a loihi he Puhi, ua puni na kapakai a me na makalae a me na haloaloa a me Laupapa Kohalo ame na amokumoku iloko o ke Kai. aole hoi hookahi wale no ano kakau o ka Puhi, he nui a he lehulehu wale na inoa e like me ke ano o ko lakou mau kakau ma ka ili. aia nae i ke au kahiko o ko kakou mau kupuna, ua lawe ae la kekahi poe kahiko a hoomana aku la i ka puhi i Akua me ka hookapu ana i kekahi mau mea e pili ana i ka puhi, a he nui wale hoi na moolelo e pili ana i na puhi. A no keia i'a ka olelo kaulana, "o ka puhi o ke ale la ahu ke ola." A o keia i'a no hoi ka mea a Keinohoomanawanui i kuko ai ka Puhi o ka loko a Hanaloa i kona wa e noho ana me kana aikane Kalelealuaka mauka o ka hale poai ma Waipio uka i ka wa e noho alii moku ana o Kakuhihewa no ka mokupuni o Oahu nei, nolaila, he pono e olelo kakou no ka mea nona ka moolelo e kau ae la maluna ae nei, oiai, ua hiki aku lakou i kahi e hoomaka ai, a oia iho keia. Ua oleloia ma keia kaao o Laumeki, he puhi kona ano maoli, o Oahu nei ka mokupuni o Ewa ka moku o Honouliuli Kaahupahau, aia iloko o Kaahupahau ma kona kaikuono he wahi i kapaia ka inoa o Kaihuopalaai, kahi hoi o na Anae momona nana e hoolaha i ko Honolulu nei poe i na ia i ui aku la me ka makepono. O Kaihuopalaai he kane oia ma ka hanau ma ke ano he keiki kupua a papa no Honouliuli.

A nona hoi ka muli ponoi mai he kaikamahine i kapaia ma ka inoa o Kaihukuuna, aia i na la i pii mahuahua ae ai o kona kino, ua hele aku la oia me kekahi o kona mau makua mai Ewa aku a noho aku la mauka o Laiemaloo ma Koolauloa, a noho iho la oia malaila, a loaa kana kane, Aia ma ia wahi kahi kapaia ka inoa ae la maluna, oia ka palena o ka Anae holo mai Honouliuli aku. Aia nae i ka wa i kaawale aku ai o Kaihukuuna mai kona kaikukane

Ponoi aku a me ko laua mau Luaui ua nui ae la no hoi o Kaihuopalaai me kona oiwi kilakila e haiamu mau ia ana e na helehelena o ka ui o kona mau la opio, aia hoi na ulaohelohelo ke puapua mai la ma kona mau papalina me he ohia pala ala i na mahina mua o ke Kau. A ua hui puia hoi me kona ai o he keiki mea makua a punahele hoi imua o kona mau makua a me ka ohana no a pau. A ma ia mea i hoonioni aku ai i ka puuwai o kekahi kaikamahine i like aku no hoi kona mau hiohiona me Kaihuopalaai, oia hoi o Kaohai o ko Waikele puukani hoi keia, oia hoi kahi o ka Uluniu e ku nei ma hai o ka muliwai o Waikele a me Waipio. Aia ma ia ano, ua hoao ae la ua mau ui la o Kaiahamauleo me na

ahaaina palala o na aoao elua. E like me ke ano mau o na keiki mea makua a punahele oia Au Kahiko. Aia no hoi i ka opio o ko laua hui ana a noho ae la he kane a he wahine me ka maluhia o ko laua noho aloha ana iloko o ko laua mau umauma, aia hoi, ua ikeia ka waiwai mai ia mau la o ko laua noho ana. Aia maluna o na hiona o Kaohai na ano o na Iloli hapai keiki, e like me ka mea i ike nui ia iwaena o na wahine hapai keiki o kela lahui. A ua lilo hoi i mea hauoli loa ia laua ia mau la, a i oi loa aku la hoi ka ohohia i ko laua mau makua a me na kupuna. A e like no hoi me ka loihi o na la e ka hapai keiki ana me ke hoomanawanui i ke kali ana i na mi-

nute o ka ehaeha a na kuakoko e hakoko ai no ka maalahi mailoao mai o ka haiki kupilikii o ka puhaka o Kaohai, a he mea hoi na na wahine e hiki ole ai ke hoole ae ai ia mea he ehaeha i ka hanau ana. Aia nae i ka hiki io ana mai o ua manawa ala ia Kaohai, ua hanau mai la oia he keikimahine maikai i like aku no kona ano me kona makuakane. A oiai oia e lawelawe ia ana me ka hoomaemaeia o ke keiki ke omo ana i ka nalu a me ka ohi ana i ka piko mai ka Iewe mai. Aia nae ma ka nana pono ana iho i na ano a pau o ua kaikamahine nei, ua ikeia he wahi moali ano ulaula a kikokiko ano like me he uhi kakau la e hoopuni ana ma ke kino a puni o ua kaikamahine nei, a oiai na makua a me na kupuna e noonoo ana i ke ano o keia mea ma ke kino o ke keiki, aia hoi, ua ili hou iho la ke kuakoko, a ua hoopuiwaia ae la na manao o na ohana e noho pu ana me ka mea nona kaia ehaeha, he mahoe paha, aia nae i ka hanau ana mai he puhi e oni mai ana iloko o ke koko ma ke alo o na uha o Kaohai. Oiai kona makua maka a me kona nuku e au ana i o a ia anei, a ua maka'u ka ohana i keia puhi e oni nei a haalele iho la i ka mea pilikia e waiho pela. A lawe aku la lakou i ke keiki maoli, a o ke kane hoi nana i imi iho a loaa ua nee aku la oia ma kahi e mai kana wahine e noho nei me na kiheahea a ke koko ma ko-

na kino me ka mea ole hoi nana e kokua mai iaia. Aia nae, o keia puhi i hanau mai la, oia no ka mea nana i holoi aku i ka paumaele o ko laua makuahine me ka meiau me he kanaka ala, aia na ia mea i hookomo mai iloko o Kaohai ka mea nana i hanau aku ia laua mailoko aku o kona puhaka aku aole hoi e hiki iaia ke hookae a hoowahawaha aku iaia. Nolaila, ua olelo aku ia o Kaohai i kana kane Kaihuopalaai e hoopau i ka makau, a e noonoo pu laua no keia mea kupanaha, nolaila, ua hooholo iho la laua e malama i keia puhi ma kahi kupono maloko o ke

Kai kuono o Honouliuli, kapa iho la ia i ka inoa o Laumeki ai ka inoa hoi o kona hanau mua o Kapapapuih ka mea kino kanaka maoli, aia hoi ma ia mau la mai, ua lilo keia puhi i mea punahele loa me ka malamaia me ke ano e hoolilo iaia i Akua e hoomau ai no keia mau makua. A ua noi wale na mea i hoolaaia no keia puhi e like me ka malama ana i ka laua kaikamahine, a oia nae ka mea oi loa aku o ke aloha i kona pokii puki i hanau like mai ai laua mai ka puahaka hookahi mai o ko laua mama.