Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 20, 14 May 1870 — Ka Nupepa Kuokoa. KA MOOLELO o KALELEALUAKA. [ARTICLE]

Help Learn more about this Article Text

Ka Nupepa Kuokoa.

KA MOOLELO o KALELEALUAKA.

KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I Pane aku o Kalelealuaka, "Ae, a hiaa iho la ka po, o ke aha ka hana a loko e hana la?" "Aohe hana," wahi a Keinohoomanawanui. Pane hou aku no hoi o Kalelealuaka, "Owau no ka mea hana." "Heaha kau hana?" wahi a Keinohoomanawanui. I mai no hoi o Kalelealuaka, "E kukko kaua." Pane mai hoi o Keinohoomanawanui, "O ke aha auanei ke kuko e kuko ai?" Kalelealuaka, "O ka mea no a loko i kau nui ai." Keinohoomanawanui, "Ka! hookahi no a'ū mea e kau nui ai, o ka uwala no a kakou, o ka puhi hoi ko Hanaloa - hoi mai ka puhi laulau - o ka puhi o ka uwala, kalua pu, a moa ae, o ka apu awa mai no, o ka mahanahana ae o ka uwala me ka puhi, e oki oe i ua mea he ona o ka awa." I aku hoi o Kalelealuaka, "Ka-ha-ha! hoomaneoneo pepeiao no hoi kau puni la e Keinohoomanawanui - kai no paha he kuko kau, aole ka! O ka'u no ke kuo, a e hoolohe mai no hoi oe la; "O no hanaiahuhu no a Kakuhihewa, i mau wahine na kaua; o na puaa hanai ana na kaua e ai, o na ilio nahumaka, na kaua no e ai, o na koele ai, o na puko kapu, o na ahui maia kapu, na kaua no e ai. Apopo, pii mai o Kakuhihewa i laau hale no kaua, a hiki iuka nei, huhuki ae no i ka awa a Kahauone, a hoomaemae ae a maloo, hoi aku no o Kakuhihewa a hiki i kai, kukulu i na hale o kaua a paa, a kii mai no ia kaua e haawe a hiki i kai, mamua mai no i ka awa a pau, hoka a kihee i ka apu, e hooinu mai no ia'u, a ooki iho la ka ona a ka awa, hapai ae no o Kakuhihewa ia'u a hiki i ka hale. I mai hoi o Keinohoomanawanui me ka haalulu a me ka makau, no kela mau olelo a kona hoa kuko, "Ma-ma-make kaua, ina ua lohe ia keia kuko au e kekahi kanaka e, he oiaio e make ana kaua." Eia nae; ia laua e hahai ana i na kuko a laua, ua hiki mai o Kakuhihewa a ke hoolohe nei mawaho o ka hale. Pau loa mai la na kuko a laua la iaia nei, a kukulu iho la oia i ka pahoa mawaho o ka pa o Kalelealuaka ma. Hoi aku la oia (Kakuhihewa) a hiki i kai o Puuloa, hoolale aku la i na a-i-puupuu, i na'lii a me na aialo a pau, "E paina kakou." Ae like mai la no na mea a pau, me ka manao kanalua no nae, no keia hoolale a ke 'lii i ke aumoe. Hoomakaukau mai la na a-i-puupuu i na mea ai a pau. A makaukau na mea a pau, ia manawa i pane mai ai o Kakuhihewa, "E ai paha? E olelo paha?" Pane mai hoi kekahi kanaka, "E olelo mua mai ke'lii e pono ai, malia he olelo pili i ka make, nolaila, e olelo mai i lohe ia." I aku o Kakuhihewa, "Ae, e olelo aku au, a e hoolohe mai oukou. O kela ahi a kakou e ike mau nei i ka a iuka o Waipio, ilaila aku nei au, a ike aku nei au i ua ahi la. He ahi kuko. He mau kanaka elua, he kuko nae ka laua hana. Eia na inoa o ua mau kanaka la a me na kuko a laua. O Keinohoomanawanui kekahi kanaka, a o kana kuko hoi, o na uala no a me ka puhi o Hanaloa. A o Kalelealuaka kekahi kanaka, a o kana kuko hoi, o a'u mau kama, o a'u puaa hanai ahuhu, o a'u iho nahu maka, na koele ai, na maka ko a me na mala maia na laua. Apopo au pii i laau hale, a hiki iuka, huhuki ae la au i ka awa a Kahauone, a hoomaemae a maloo; a hoi mai la no au me na kanaka a pau me ka laau, a hiki i kai nei, kukulu no ka hale a paa i ka la apopo, a pii aku la no au a hiki iuka, haawe mai la no au ia Kalelealuaka a hiki i kai nei, a mama iho la no au i ka awa a pau a ana koe, a ku i ka apu, hooinu aku la no au, a ooki iho la ka ona a ka awa. Pane mai hoi na koa, "Make! I loa i kului po a ao ae, olelo ka ihe i ka io o ia kanaka; o kekahi no o laua ke ola, a o kekahi ke make, he olelo hookano; i i ia mai ka haku nana e poalo aku na maka ona - e i mea hookana nana?" Ka-ua mai o Kakuhihewa "Alia paha e olelo ka make, aia a lohe aku na kahuna, na kilo, na kuhikuhi puuone a me na

kakaolelo, malia he mau kanaka hoi kela e lanakila ai i kaua a Kualii." O ke kii ia aku la no ia o ua poe kahuna nei, a akoakoa nui mai la imua o ke alo o ke'lii. Hahai aku la ua alii la i na na mea a pau i olelo mua ia ae la. Ia wa nae, hoopuka like mai la na kahuna i ko lakou mau manao, a ua like loa no ia me ka olelo a na makaainana a me na koa i ka wa o lakou wale iho. Ka-a hou aku no ua Moi nei, me ka i aku. "Alia paha oukou e olleo i ka make, aia a hiki mai o Napuaokamao, kuu wahi kahuna ike a akamai no hoi; a ina e like pu kana ike me ka oukou, alaila, pono io no e make, aka hoi, ina e oi aku kana ike mamua o ka oukou, alaila, ola keia mau iwi, a o oukou a pau la ea, o ka ai a me ka i-a ke pau, aohe nae he waiwai." Kena ae la ua alii nei i kekahi o kana mau kukini mama loa, e kii i ua kahuna na nei, a o ke ae no hoi ka ke kauawa i ka olelo a ka haku kanu. Aohe no hoi i emo ia kaha ana aku, hiki ana keia ma Waimanalo, a ku ana imua o Napuaikamao. "E! i hoounaia mai nei au e ke'lii e kii mai ia oe, a hele kaua ano i kahi o ka haku o kaua." Ae mai la no hoi o Napuaikamao, a hele mai la a ku ana i Koolina, oia kahi o ke'lii e noho ana. Pane koke mai no ke'lii, "I kiiia aku nei oe e hele mai e nana i ka pono a me ka hewa o kela mau kanaka e noho mai la iuka o Waipio, he mau kanaka kuko." Hahai mua aku la oia i ka Keinohoomanawanui kuko a pau. Pane mai o hoi ua kahuna nei, "Maikai no ia kuko, he kuko waiwai ole nae, aohe no hoi he pomaikai." Hoomau aku la no ua Moi la i ka olelo ana ma ka Kalelealuaka kuko a hiki i ka pau ana. Kulou iho la ua kahuna nei, a ea ae la kona maka iluna, a i mai i ke'lii, "E ke'lii, aia ua kuko, o ke kanaka ia lanakila ko aupuni; o ia, hoounaia na kanaka a pau e pii i ka laau a me ka awa." Ia manawa no i pane ae ai ua Moi nei i kona Ilamuku nui, oia hoi o Maliuhaaino. "E pii oe me na kanaka o kaua i ka laau hale a me na mea a pau loa, e like me ka ke kahuna i olelo ae nei." Nana aku no ka hoi i na kanaka o Ewa, "moe ka-o-o a ka la i ke kula, hauwalaau i ke kai o Hilia." i ka ua mea o ka nui launa ole o na kanaka; pii kane, pii ka wahine a me kamalii, aohe ku aohe moe, ku aku iuka o Waipio, i ka huakai pii awa pii laau e hele aku, mai ka wa po iki a malamalama. Eia hoi, i ko Keinohoomanawanui ala ana ae i ke kakahiaka, a puka aku la oia iwaho, aia hoi, ike iho la oia i ka pahoa a ke'lii e ku ana mawaho o ka pa, o kona lele ino aku la no ia a pahu ana maloko, a pane ana i kona mau hoa, "E! Auhea olua?" "Eia no maua" wahi a kona mau hoa. "Ka! ua lohea ke kuko a kaua e ke'lii, aia ka pahoa la ke ku mai la iwaho. Kai noa a hala ka'u i i aku ai ia oe, e make ana kaua i kau kuko ina e lohe ia, eia ka ua lohe io ia no. Aole no nae a o oe, o ka mea kuko ino, he maikai wale no ka'u kuko." E kawele kamailio ana no laua nei, wawa ana ka leo o na kanaka mawaho. I aku o Keinohoomanawanui, "Eia ka make o kaua la!" Pane mai o Kalelealuaka, "Aohe ia he make, he kanaka pii laau hale ia, e pii ana i laau hale no kaua." Aole nae he wahi mea a kanahai mai o ka manao makau o kona hoa kuko, oiai paha, ua hele a "luuluu Hanalei i ka ua nui, kaumaha i ka noe o Alakai," ua mea he weliweli. A hala aku la ia huakai, a pela mai no mahope, a o ka maka mua hoi, ke hoi mai la; ka hele no hoi ia a pau ka huakai iuka, hiki no hoi ka maka mua i kahakai - ke pono kekahi poe i ke kahua o ka hale; a maikai hoi ke kahua, ke eliia mai la no ka lua o na pou, a mai uka no ka pou a ku ana, mai uka no ke oa a hia aua, a mai uka no ka aho a hoaho ana, a pela no hoi ka mauu, a paa ana ua mau hale nei. Ke kalua ia mai la hoi na imu puaa, a imu ilio, ke kauo kele ia mai la hoi ka puhi o Hanaloa, a kalua pu me ka uwala. Paa no hoi ka hale, makaukau na mea a pau, akahi no a hiki aku o Maliuhaainu i kahi o ua mau kamaeu nei, a ku ana ma ka puka, a kahea ana, "O Keinohoomanawanui la puka mai." Puka mai la no ia. "O Kalelealuaka la puka mai." E kipaku mai ana o Kalelealuaka ia Kaluhe a ku ana iwaho. Ninau mai o Maliu haaino, "O oe no o Kalelealuaka?" "Aole, ei ae no iloko." Kahea hou ia aku la o Kalelealuaka, a puka mai la. (Aole i pau.)