Ka Nupepa Kuokoa, Volume IX, Number 19, 7 May 1870 — Ka Nupepa Kuokoa. KA MOOLELO O KALELEALUAKA. KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I. [ARTICLE]
Ka Nupepa Kuokoa.
KA MOOLELO O KALELEALUAKA.
KA IHU KAE-A-E-A O LIHUE, KAUAI, KA OLALI HOI O KONA MAU LA U-I.
Haawi like iho la lakou i ka mea mau he aloha, a o ko laua kau ae la no ia, a hookahi no mapuna hoe, alikealike o ka moana, a i ka lua no o ka mapuna hoe, owe ana ka waa i ka iliili o Waianae, a pae ana laua nei a kau ana iuka. Haalele iho la no laua nei i ka waa i kahakai, pea ae la no laua nei hele ana, a hala o Kanepuniu, hiki ana laua nei i Maili, a e keapua ana keia kamalii i kahakai. A o kekahi keiki o ua poe la, ninau mai la ia laua nei, "E hele ana olua ihea?" E hele ana maua i ka makaikai, wahi a Kalelealuaka ma. "O kakou hoi ha ka hele?" wahi a ka mea ninau. O ka ae aku la no ia o laua nei. Pii aku la lakou nei ia kula papaakea,
a hoea ana i Lualualei. A hiki nae malaila, olelo aku o Kalelealuaka i na hoa hele, "E paina kakou, akahi mai la ka hoi ua houpo lewalewa." "Ae, e ai io kakou," wahi a na hoa hele. O ke paina nui iho la no ia a maona, a pii aku la lakou nei a kau iluna o Pohakea, a nana aku la lakou nei i ka waiho ae a Keahumoe, e ulu ana no ka maia, ua hele a pala luhi ehu i ka ua noe, o ke ko hoi keia.
ua hele a hilala Puna i ka hilinai a ke ahi, o ka uwala hoi, ua hele a pakapaka ka ili i ka waiho wale iho no aohe lepo, a pela no hoi ke kalo, ua hele a ili lua, a pela no na mea kanu e ae he nui wale e ulu ana malaila. I aku nae o Kalelealuaka i na hoa hele, "Eia ka ai a kakou la, o ko kakou wahi paha keia e noho ai. Alia nae, e kea ae au i kuu pua, a ina e lele loa kuu pua, aohe kakou e noho ia nei, aka hoi, i kea au a i lele ole, a kupou koke iho no maanei la, alaila ka hoi noho kakou." O ka unuhi ae la no ia o ua Kalelealuaka nei i kana pua mai loko ae o ka wahi, a kea iho la. Nana aku la no hoi lakou i ua wahi pua nei, "Oni e lele Kauwiki i ka malie." Ke lele la no ka pua maluna, ke uhai nei no lakou nei malalo, a hala ke kula o Puunahawele, a haku ke kula o Keakuaolelo, ke pii la ka pua iuka, a ua hoolai iho ka lele i ka hiki ana i Kekuapoai, eia ka ia e hoolai nei, e kali ana lakou nei. Iho aku la kela ilalo o Waipio, (aia keia wahi iuka pono o Ewa) uwa ae la ka pihe a na kanaka, me ka huaolelo e puka ana ma ko lakou mau waha, "Ka pua lele hoi - e! Ka pua lele hoi - e!!" a pela aku. A nolaila hoi
kapaia ai kekahi aina malaila, a hiki mai i keia la, oia o Lelepua. Noho iho la no o Kalelealuaka iluna o Kahalepoai, a kena aku la i na hoa hele e kii i ka pua, me ka i aku, "E kii olua i ka pua a loaa mai ea, hele aku olua ma kauhale e imi opuupuu awa ai, a hapuku pu mai no me ke oka, hana mai no hoi a nui, a e noho ae hoi au ianei e kipeapea ae i wahi hale no kakou." Ke kakae la hoi laua la a hiki i kahawai o Kaniukulou. Hoea aku nae laua nei, e hoopuhole ai mai ana kekahi poe wahine i ka auwai. Ninau aku la laua nei, "Ua ike paha oukou i ka pua a maua?" He hoole mai hoi ka lakou la, me ka manaoio paha e nalo ana, oiai ua hoohihi loa ko lakou makemake i ua pua la, "i ke ahi panio lua i ke kai o Hilia." Pane aku laua nei, "Mai huna oukou, no ka mea, he pua lohe kena la i kona inoa ke kahea ia aku." "Oi ana," wahi a lakou la mai. Kahea aku la o Kaluhe, oiai oia kai ike mua i ua pua la i Kauai, a ua lohe pinepine no hoi i ke kahea mau a Kalelealuaka, "Puane, puane." O ke ne mai la no ia o ua wahi pua nei, a lele mai la no a paa ia laua nei, a o ua poe wahine la hoi, ku ae lakou a holo aku la no ka makau, a haalele iho la i na oha ma ka auwai. Hele aku la hoi laua nei ma ke kua a ma ke alo o kauhale, e huli opuupuu a oka awa hoi. Ke walea la laua i ka ohi i keia mau mea, hikilele ana laua nei i keia leo o ka pane ana mai, "He mea aha keia a olua e ohi nei?" Huli ae la o Kaluhe, me ke kiola malu ana iho hoi i kana mea i ohi ai, me ka i aku, "He mea inu hoi paha no ko maua hoa la e noho mai la iluna." Pane mai la hoi ka mea nona ka lea, "Kaha-ha, aole paha ia o ka mea e inu ai o na mea inoino. E kiola i na mea, a hohoi aku a hiki aku au. Na ia la ka huaolelo hoi, o ko laua la pii mai la no ia i ka pali a kau iluna, a hai aku la i keia mau mea a pau i ko laua hoa. Eia nae ka mea kupunaha, i ko laua nei hoea ana aku, e ku mai ana ka hale nui ua paa, a e noho mai ana kela iloko, aka, aohe nae he moena. A liuliu no hoi ka lakou nei noho ana iho, halulu ana ka awa, ka ai, ka i-a a
me na lako a pau e lawa ai ka pololi. A lako ia mau mea a pau, pane mai la hoi ke kamaaina, "Nui keia hale a maikai no hoi, hookahi wale no hewa o kahi moena ole." Ae mai no o Kalelealuaka. A huli ae la no hoi ua kamaaina nei, a kena ae la i na kanaka i lawe mai aii na mea ai, (oiai oia no ke konohiki o ua aina nei) "E kii oukou i mau kukaa moeka no lakou nei, a i mau iako kapa a malo mai no hoi." O ka ae mai la no ia o kanaka i na olelo o ko lakou wahi i noho aku ai. Aohe no hoi i emo aku, hiki mai ana ua poe kanaka nei i hoouna ia'i, me kekahi poe kanaka e ae a nui wale, a na lakou i lawe mai i na lako a pau. Ke mama nei hoi kekahi poe i ka awa a wali, a hoka no hoi a pau, kihee iloko o na apu, a o ka inu ae la no ia o kela a me keia mea, a oki mai la ka ona o ka awa. Pela i hoi aku ai na mea a pau ma ko lakou mau hale, a moe iho la no hoi o Kalelealuaka ma i ko lakou hale. Oia moe ko lakou nei-a, a hikilele ana i ka leo o na manu leo lea o ua nahele waokele la, a i ala ae ka hana, ua kahiku ka la iluna. Ia manawa nae i pane aku ai o Kale-
lealuaka i kona mau hoa, "Auhea olua, e ala ae, a e hele kakou i ka mahiai." O ka ae no hoi ka laua la. Mahi no kekahi i kana mahinaai, a mahi no hoi kekahi i kana, a pela no hoi o Kalelealuaka. O ka Kalelealuaka mahiai nae, mai uka no o Kahalepoai a puka i kai o Puunahawele, oia no ka loihi, hookahi no ki- koo ana o ka wawae, mai keia aoao no a kela aoao o ka mala, a oia iho la no kahi laula. A pau i ka mahi, kanu no a paa ia la, aole nae hoi pela ka na kokoolua, he mau la pau i ka waele, a he mau la no hoi paa i ke kanu, a pela mau aku. Ia lakou malaila, ua lako ka ai i na kamaaina, a o kahi i-a hoi ka nele, nolaila, o ka popolo a me ka aheahea ka lakou nei i-a o ka noho ana i ua uka la, a o ke kukui inamona no hoi. I kekahi la nae, hele aku la lakou nei i ka ako aheahea a popolo hoi, a hoi mai la no hakai, a moa ae la, a ai iho la lakou nei. A iloko no nae o ko lakou wa e ai ana, ike aku la o Kalelealuaka i ka ai pu ana mai o ke keiki o Oahu nei i kana popolo me ke ino, nolaila, pane aku o Kalelealuaka, "Ka! o ka ai no hoi a ke ino la, hoomanawanui ka ai ana, me ke enuhe no me ka opala." A no keia ino ana i hana ai, ua kapa ia kona inoa, o Keinohoomanawanui, a o kona inoa ia a hiki i kona pulemo ana aku i ka opu o ka honua, a ua kaulana mai no hoi a hiki wale i keia wa, a i kaka kou mau mamo no hoi ma keia hope aku. I kekahi ahiahi malie a lailai no hoi, i aku o Kalelealuaka ia Keinohoomanawanui, "E pulehu wahi inamona (kukui) mai oe na kakou, i paina ae keia ahiahi a moe aku." O ka pulehu mai la no ia o Keinohoomanawanui i ke kukui a moa. Eia nae, mai ka po i hoomaka ai ko lakou moe ana ilaila a hiki i kela ahiahi a lakou e pulehu kukui nei, mai laila mai no ka a mau ana o ke ahi, a o ua ahi nei, ua lilo ia i mea hoouluhua mau i ka manao o Kakuhihewa. I ua Keinohoomanawanui nei nae hoi e pulehu kukui ana, o ke pahu ae la no ia o kekahi hua kukui, oia pololei no hoi a pa ana i kekahi maka o ua Keinohoomanawanui nei, a o ke poha no ia o kekahi onohi, a makapaa ana ia maka, a noho aku la lakou me ka eha o kekahi o lakou, a ola ae la, pii like mai la no hoi ka nunui o na kino o lakou. I kekahi ahiahi no hoi, paina iho la a maona, a hoomakaukau no hoi e moe, ke iho iho la ka poe luahine, ke hikikii mai la hoi ka ua o ena i ka ka mea o ka ona o ka awa. Ia manawa i pane aku ai o Kalelealuaka ia Keinohoomanawanui, "E, ua moe iho la oe?" I mai hoi kela, "Aohe o'u moe i ka ka mea o ka ona i ka awa, oia no ka mea e hapahapai ia ae ana la, aohe wahi me a pili iho o ko'u maka, hele ka hoi a hiaa." (Aole i pau.)