Ka Nupepa Kuokoa, Volume VIII, Number 44, 30 October 1869 — HE KAAO NO KAUILANI. [ARTICLE]

Help Learn more about this Article Text

HE KAAO NO KAUILANI.

Ke kupueu o ka uka waokele o Kawaikini i Wailua, Kauai, a me kana poe mamo aku.

HOOPUKAIA E SAMUELA KAPOHU. HELU 6. [M.unuli i) k»' k<>r.f> ana Jn;tia ka l»?hal*:hu♦?'e»> , iHika i Kuho a iu<i..i«.'!<» H.iwaii a lui*.*!».' ina k-> kd* K"U nu{* }v;v. a n<> ka hoi, ro ka !"V,u!*;bu k.i nupe}», t»oiai!a. i;a ac akn umkou *• h<x>pukaia k** Kf*a«.» Uaw;ui ina!;tl(; ih<.> xm. Aka.ke noin"i ; inak iu, •> na rii;utlca a tnc na uielo h<»-.mn-nauiana o ka wa kahiku, a'/ie no ia juva na : kakou « manaoio ;iku ai; he hoike ana ia » k«-* ; ano hup> loa o k*» kak«<u lahui i k»tla wa. O tm | a uii' n.i uiolo - e ka[>a>.' h'a aku ka i oaku Kaao ia nie-a mai kona kakau ana nsai.] He mea ole loa ia i ka huelani a loko, ua lilo ka hale ia auina la me he huila la o ke kaa ka niniu iloko o ka lewa ; paa no nae keia a paa loa aole i hookuu iki, e lele ae ana ua moa nei iloko o ka lewa hoomakua, e hoomakua iho ana no hoi keia i ka paa ; oki ka hana, hookahi ko laua nei lele pu ana, o ka hale o laua nei, a aneane e komo aku i ke ao lipolipo; hoomau no nae keia i ka puliki ana, a paa, aohe no hoi a na iki mai o ka inaina o ua moa nei, e hao ae ana o Koawi Koawa mamuli o kona ano mana, aoie i komo loa aku laua i ke ao lipolipo, ume hou ia mai laua ilalo. A no keia mea, puka mai la o Kapalama mai kona hale mai ; a oli aku la ia penei : Ke hookakaa nei ka lani, Ke hoiloli nei ka mauna, E hoi ka lili iloko o Welehu, O Ikiikiua ka malama, E hoi ka lili iloko o na Mahana, I ka pae kapu o Aaualoa, — Iloko hoi o lao, Elua hoi olua i hele mai ai,— Mailoko mai o Kauhao, O Keahua-a, O Puuiki ke puhi kanaka, E hoopau ka lili ka inaina, E aloha i ko ka hope e, [hia, O olua mai la, mai ka wai mai o WaioloMailoko mai o Wainoi me Waino-a, E hoi ka lili i ka laau i ka pohaku, E aloha i ko kama hoalii, I ko ka hope hoi-a. A lohe aku la o ua o Lepeamoa i keia leo, o kona kupunawahine e ualo aku ana e hoopau ka huhu a pela aku, hoi mai la kona manao a kona puuwai lana malie, na iho la hoi kona manao uluku, a hoi mai la na mea i lele lauowiliwili ai i ka lewa a ko lakou wahi mau, aia pu no hoi me ua keiki la ia wa, a loli koke ae la ua moa nei a ke kino kanaka e like me ia mamua, a ninau aku la ia ma ke ano akua, penei. Pilipilikana, awaawaina, owai ke kupua nui o oe i hiki mai ai ia nei? Olelo aku la o Kauilani imua ona, o oe no ka mea nana i waele mua mai ke ala, a owau no ka hope, o Keahua ka makuakane, a o Kauhao ka makuwahine, a ninau mai la ia, owai hoi kou inoa ? O Kauilani la wa hookulukulu iho la laua i na upe me na waimaka, e hiolo ana ma na papalina i hele a nohea i ka ihu anu o laua, ma ka nui o ka leo e aloha ana, no ka nui o ke aloha, ua pili paha keia mau wahi lalani mele o Kamamalu, ke ole nae au e kuhihewa penei. " Haina e ka waimaka hanini iwaho, I ikeia aku no i ka uwe ana iho, Pela wale no ka hoa kamalii." A pau ae la ka laua nei uwe ana, olelo aku la o Lepeamoa ia Kauilani, hele mai la oe he kino maoli, a he kino akua hoi ko'u, ua ike ae nei paha oe i o'u mau kino la ? hewa no hoi ua kino akua o kou mua, ikeia ke kee a me ka ino o kanaka, e oe, a pau ke kamailio ana a ua kaikamahine ia, hooluana iho ia laua a liuliu, ma ia hope iho kau mai la ke ano o ke ahiahi maluna iho o lakou, a e pono paha e lawe mai kakou i keia mau wahi lalani mele penei. " No ke ano ahiahi ke aloha la, I ka halialia ana mai, &c.—" A kena aku la o Lepeamoa ia Kauiiani kona kunane, e hoi me Honouliuli ko laua kupunakane e paina ai, ae mai kela, a hoi aku la a mua kahi i hoomakaukauia no na kane wale no, a ai iho la laua e hoonuu ana i ka ia a kona hanau mua i heie ai, a pela no ka ai ana a maona ae la laua (piha ka lua o ka inaina.) Aka aia no o Lepeamoa ke noho nei me Kapalama i ko laua hale paina, e ai ana, e hoopiha ana i na keena hookipa i na mea ai, (a pulu iho la ke peku) a maona ae ia ka opu. [ Aka, he mea haohao paha ia oukou e ka poe e heluhelu ana i kela helu mua iho nei, no ka ike ole o Lepeamoa i kona kaikunane, wahi a oukou e olelo iho ai, ke hai aku nei au ia oukou. ua ike no ia, a o keia ano ana i hana ai, he hoao i ikeia ai ka ikaika o ua keiki la, no ka mea, ua ike no ia i ke kaua ana o Kauilaui me ke akuapehu mamuli o kona ano mana, a make ai ke akuapehu iaia, a nolaila i hoao ai o Lepeamoa i kona ikaika ma ke koa i ke kaua, aka i keia hoao ana a laua, ua ikaika no o kunane, aole oia i hookuu iki a na wale kona lili, a pela aku.] A pau ka ai aaa a Kauilani, hoi mai la ia

a noho iloko o ka hale o ke kaikuahine mamuli o ke aloha kaikuahine a kaikunane a hala eale na anahulu eha o ko laua noho pu ana, (oia hoi he kanaha la, i ulu mai la ka manao maikai iloko o Kauilani e hele e makaikai i ka aina o Kakuihewa, hoopuka aku oia i kona manao imua o Lepeamoa, e hele i ka makaikai. Ke noi ana o Kauilani ia Lepeamoa, hona hele ana i kana huakai i manao nui ai, kona hiki ana i ka hale moa hakau a Kakuihewa nui, ko Kakuihewa lohe ana he keiki ui ua hiki mai, a me kona hoomoe ana i ke kaikamahine ana ia ????????, a me ka ae ana aku o Kauilani. Noho pu iho la lakou nei a aui ae na anahulu eha, nonoi aku la ua keiki la i kona kaikuahine. E! Auhea oe e kuu kaikuahine ? e ae mai oe ia'u e hele au i ka makaikai ma keia wahi aku nei la, ae mai la no hoi kela. l ka la hea oe e hele ai ? Pane mai o Kauilani, i ke kolu o ka la e hele ai au, noho iho la lakou nei a hiki mai ua la la makaukau ua keiki nei i kana huikai i manao nui ai. Aka mamua o kona hele ana hoomaemae mua oia i kona kino, hele oia e auau i ka wai o laua e auau mau ai, o ka inoa o keia wai o Waianuhea, a pau ka auau ana, hoi mai la ia a hiki i ka hale, hoopuka mai la o Lepeamoa i kana huaolelo penei. " O kou malo no anei mai Kauai mai o kou malo no ia e hele aku ai ma keia wahi aku la a pela hoi kou kihei ? he maka kanaka aku keia wahi la o mua aku nei la e waiho mai nei." I mai la ua keiki la, auhea la hoi auanei ka lako e pono ai, aole keia o ko'u wahi paa, ua ko'u wahi la he paia lewa i ke kai, a mailaila au i au mai nei, a hui aloha pu kaua, i keia aina hiwahiwa lua ole a ke aloha i noho ai? A pane mai la o Lepeamoa imua ona, o hele a mua o ko kupunawahine ia Keaolewa, a ia ia ka waihona waiwai kahi i malama ai. O ke ku ae la no ia o ua keiki la, hele ana imua o ua kupunawnhine nei, a hele aku la ia a imua o Kapalama, ninau mai la o Kapalama. Heaha ka kuu haku o ka hiki ana mai ia nei ? I hele mai nei au mamuli o ke kena ana mai nei a kuu hanau mua, e hele mai au i malo no'u i kihei no'u aia ka ia Keaolewa, eia la ia i hea kahi i noho ai ? Pane mai la o Kapalama imua ona, e kali kaua malia o hoouna mai ko kupunawahine i malo a me ke kihei, aole i liuliu mahope iho, hoea ana o Kiilawe mailuna mai me na lako aahu i hoopuluia i na wai hooluu ano-e, i hoounaia mai e kona haku e lawe mai i keia mau waiwai. A ia wa nana iho la ua keiki la, he mea e ka nani lua ole o keia mau mea imua ona, a ona iho la oia a haulehia iho la ilalo, me he mea make la, a lele iho la o Kapalama lomi, o kela lomi keia lomi, aia ka pono o ka pohala ae, a mahope iho pohala ae la ia ua ohewahewa na maka ; a maha loa ae la, ninau iho la o Kapalama. Heaha iho nei hoi keia ou i haule pahu iho nei ? Pane ae kela, kai no hoi i ka ike ana a'u i keia waiwai la, no ka nani, a me ke ano e o na wai hooluu like ole o kela ano keia ano i kapalapalaia maluna iho o keia mau mea pilikino. Ia wa olelo maila o Kapalama, huliia hoi paha a kau mea e makemake ai lawe ae, o ka huli iho la no ia o ua keiki nei, aole nae hiki iaia ke hoomaopopo i kana mea i manao nui ai, no ka mea, ua huikau na mea nani imua o kona maka, nolaila ua hoohewahewa ka ike a kona mau maka kahi nana ka nana ; nolaila, e pono paha ia kakou ke hoopili ae ma keia wahi o ko kakou nei kaao i keia mau wahi lalani mele penei. " lke aku oe niniu ka laeohia, Hewa kou maka i ka nui o ka lehua, Ahu ka wale ilalo e waiho nei, &c." A no ke kupono ole i kona manao ke lawe i kekahi oia mau waiwai ; nolaila, e i aku ana keia i kona kupunawahine ia Kapalama penei : " Auhea la hoi ka mea kupono i kou manao o keia mau mea aahu e waiho mai nei imua o kaua la ? no ka mea, ua nana iho nei au a ua hewa kuu maka, nolaila, ke hoihoi aku nei au a nau e koho mai a lawe ae a haawi mai ia'u, oia ka'u e hume ai a e aahu ai a hele aku au i ka'u huakai makaikai. A no keia olelo a Kauilani i hoopuka aku ai imua o kona kupunawahine, he mea haohao loa ia ia Kapalama i kona noonoo ana iho, nolaila, noho iho la ia a upuupu loa, no ka mea, e nalu ana ia iloko ona a pane mai la ia i ka huaolelo penei. " Ae he nani ia, ua hoihoi mai la oe na'u e koho aku i na mea e pono ai o kou hele ana i kau huakai, mai hemahema io no oe, ina nau e lawe ka mea au i makemake ai, peneia ua hopu hewa oe i kekahi o keia mau mea e waiho mai nei imua o kaua. no ka mea, o keia mau malo, a me keia mau kihei, ua aahu wale ia no e ou mau kupuna i hala aku nei i ke ala mau o ka honua, a o keia mau malo a me keia mau kihei wale no koe, aole lakou i ike, aole no hoi i aahu ; nolaila, e lawe oe i keia malo a me keia kihei, a e aahu a e hume a hele aku i kahi au i makemake ai ; a o ka inoa o keia malo au e hume ai o Piliweloikauakoko, a me keia kihei o Kauanoelulehua. A loaa mai la keia mau mea iaia, kahiko iho la ua keiki la i kona kino, hume no hoi i ka malo a ku ka puali, ku no hoi ka liki o kahi kanaka, i ka Kapalama ike aku, me he mea la he kupa a he kamaaina no ka uka o Nuuanu, ka hele a " Ku ka liki o Nuuanu i ka makani Maialaala lua no ka hoi i ka ua a ka Waahila, ua mea he ui oia nei, i ka hapaina ae paha hoi kekahi e ka malo oia nei, hele wale no a mamane ka oiwi oia nei, nana aku no hoi oki kolihana ka pali o Waialoha," ke aiwaiwa loa aku ia o ke kanawalukumamakahi o ua mea he nani i ka aahu ana iho paha i kahi kihei ona ia Kauanoelulehua, ke ku aku la keia imua o ke kupunawahine hoohaha lua no hoi, nana aku no hoi

oe me he kii milimili la, a pela iho la hoi kona kulana ia wa, a haawi mai la ia i ke aloha i kona mau kupuna, a me ke kaikuahine, a kaha aku la keia hele ma ka la hiki, a hiki ana keia i Honolulu, a hala mai ia wahi hele aku la keia o ke Kula o Kahua, a hoea ana i Pawaa ua keiki la, iho aku la ua keiki la malaila, a hiki i Waikiki-kai, kahi a Kakuihewa nui ke alii Oahu e noho ana, ?? o kahi no ia o na'lii oia aina e noho ai i ka wa kahiko pela ma keia kaao i oleloia. A hski aku la ua keiki nei i kauhale kanaka, i kona h?ki nni aku i kekahi o ia mau j kauhale. aia hoi komo aku ia ia i ka haiau nioa, hoohakaka a Kakuihewa roe ke #iii o ; Maui, o:ai o ka laua hana mau no ia o ka i hoohakaka rooa, a na ke aiiī waie no o Alaui j ke eo. Aka, i ka wa i lohe mai ai o Kakuihewa, 0 ke a!u o Kauai o Kauiiani kona inoa, ua lanakila oia maiua* o ke akuapehu o Moa- i kea, a ua roake oia i ke keiki aiii o Kawai-, kini, nohiila, upu mua oia penei, e hoao au \ kuu kaikamahine a noa ia Knuīiam kona iii a peia iho ia kana oleioiuamua i ka wa aolei 1 hiki aku ua keiki nei i Oahu ; aka, ilokoo keia knu piiikia o ia Mauiaui ke nhi o Maui, iana rr.ai ia kon» manao e hoouna i kekahi kanaka e kii īa Kauilani i Kauai, aka ta lakou e u ana i na piiikia e nneune mui ana e il: īho maiuna o Kakuihewa a me kona ohann lioiookoa, hoea ana ua k«iiki !a i kahi i oieio ia aenpi mamua ; a komo ana keia iioko o ka hale mna a Kakuihewa, toe he knmaaina !a. a ninau aku ia ua , keiki !a penei. He moa a!ia kei.i a nui waio e noho mai noi i i'ane mai la na kahu moa, he moa hōoI hakaka n.i Kakuihewa me Mauinui ke alii o Maui, o ko mukou mau la oia no kein ia, a • hiki mai ka hiku.o ka !a he la make ia no I makou ke eo hou ia Mnuinni ; no ka mea, o' , ka hana muu no ia a ko makou nlii he hoo-' ; hakaka moa ; a o ka hana mau no ia he eo i kein noao, a no ia eo ua hni mni ke nln o Maui i kona manao, ina e eo hou ia in he j make ka hope, a ua hai mai oia i ka la e ka- ; ua moa hou ai, a oia ka hiku o ka la, nolai-; la, u<\ manao ne ke nlii o makou e hoouna i , elele e kii i ke alii o Kauai ; oia hoi o KnuiI iani, no ka mea, ua upu o Kakuihewa i ke j kaikamaaine ana a noa ka ili in Kauilani ke j alii o Kuuai, eia uae ua kokoke ioa na ia o j | ka pilikia i o makou nei ; nolaila,aole keaiii; ; i hoouna ī ke kanaka e holo i Kauai, a hiki \ j wale mai nei oe i keia la. Ia wa oleio aku I la ua keiki la, oi nna ka moa e nnna aku au,' | e lawe mai olua i eiwa mon, a Inwe ia mai ; I In ua mau moa la a ku ana imun o ke alo o , ua keiki nei, a kena hou aku keia e lawe l mai i wni, a inweia mai la ia mea a inun o i ; kona alo, a hoailona iho la ia me ka pi ana i! J ku wai malunn o ka mnkn o un poe moa nei, : ! n i imo iho In nn mnka o koln moa keia moa, ! nlailn, i nku la ua keiki nei i nn mea ma!a- --| ma moa, aole no oukou e ola ana ina o ka 1 ! moa keia, e pau io ana no oukou i ka make,' | in wn hoopuka mai la ua tnau knnnka !a i ko ! i iaua mnnao. Ae, hooknhi no men minami- | na a makou e noho nei. o ko kaiknmnhine a i ke alii, oia hoi o ihnhilnuakea, keia kaika- | mahine a maua f o!elo aku nei ia oe ua upu I ia n noa me Kauilani. | A pau kn haiiona ana aua keiki nei, holo ;aku !n kekahi o keia mnu knnnka a imun o |ke alii, akena aku !a in me kena olelo nkn,' ; E ! he kanakn hoi paha, ike i ke kanaka ui | a i keln e noho la, nana nku no hoi oe me he |un koko In kona ili, a he keu mnoli keln n i ke keiki ui a ko'u mnkn i ike nku nei ; honi- ! lonn mai nei i ko knpu moa, n hooiloiīo mai I nei me kn i mni nei, nohe kakou e oln nna i !na o ka mon ke!a pau ka kakou i ka make, ! wahi mni nei nmi, a upu wn!e ne no ko ma!ua wuhi manao huwnena penei. K nho e hoopnu oe i ko olelo hoohiki i upu ni oe i ko kaikamahine a noa ka i!i ia Knuilani ;c poi no ei ae ke knne n ke ulii, a ka mea no hoi a ka makn i ike akunei. Ae mniln o Kakuihewn i keia mnnao o knna knuwa, a kokua mni la na knikunnne o lhiihUauaken mnmuli o keia inanao hookahi, me ko laun olelo niai ae o ko maun knikoeke nku la ia ; o ka inoa o keiu mau kanaka o Pohukainu me Haliimaile. {Aole i pau.)