Ka Nupepa Kuokoa, Volume VIII, Number 43, 23 October 1869 — HE KAAO NO KAUILANI. [ARTICLE]

HE KAAO NO KAUILANI.

Kt knpneu n kn ukn traokfU o K vrti\Ai/ii i K'iuoi. n m< k•»na p*x momo nku. HC*OPI;KAIA E KAP IiELL* •?. {>far3iili o koi» īn-A.i a k-» »* i K*&4 a »!do iUmn'i a bk - )u--k''ū a £»-• k.z &•-» r.:- ka ki a-'/hiU. uj && aku ir.3ikc-'.: •» r k* Hawaii j*aUk» ih-> Ak-*. &- j ?»■■ •«u-i--o m. oh-'i'* oail-a a na •>!« «> iu « a k.thik >. &• -'k r - ii h«- m-.-* na . k&ko-u *• m&nac»t" aku &i; h« U.īk'.- i* » kLup» I;a o k-> Lik->u Uh*.;i i k\ s l* •' na h«wa a Kroa oi-lo pUr«:la. e kap»? ;-•** ak« 3ta hak'4 K&a.; ia tuai kvr>a kAk'-.'i an.* j A ma keia wahi e ike ai kakou e ka poe heluhelu i ke kamailio ana o ka ihe a ua keiki nei imua o kona haku, a penei no ia: A i ka wa a ua keiki e kukulu ana i ka ihe imua o kona alo, olelo ae la ua ihe nei imua o Kauilani e like me he kanaka la, "E i hoomoe hou auanei oie ia'u ilalo o ka honua nei la, e kau iho oe maluna o'u, i ole e lohi loa kaua i ka hele ana aku i keia wahi la, o hoi e ae auanei ko kaikuahine i ka hale, ike ole oe i kona kino." Iho la o Kauilani aia ihea oe i ike aku la au e hoopunipuni mai nei ia'u? Pane hou ae ua laa la. "E hele aku oe a keia wiliwili la, pii ae a luna nana aku oe i kekahi anuenue e pio ana i kai, a malalo oia anuenue e nana pono i ke kino kanaka e kolo ana e ku-i opihi, o heepali a pela aku, a o kana hana no ia e hele nei e lawaia i ia na lakou, a o ua mea la au e ike aku ai o ko kaikuahine no ia." la wa pane mai la o Kauilani imua ona. Ae ke hai paa aku nei au ia oe i kuu manao, i hele au e nana a i nele ko mea au e hai mai nei ia'u, hoi mai au he make kou hope ia'u i keia la, haihai liiliiia oe e a'u aole oe e pakele. Ia wa hele aku la ia a hiki i kahi kumu laau wiliwili, pii ae la ia a luna o ua laau la, a hoea loa ae la ia i ka wekiu o luna loa, nana pono aku la ia i ke kahakai o ua wahi la i kuhikuhiia mai ai e ua ihe nei ana: a ike aku la ia i kekahi mea kupanaha ma ka ili o ka moana, he punohu ula me he ua koko la ke ano, a hoomau aku la ia i ka nana ana i keia mea kupanaha o ka moana, aka, iaia e nana nei i kela mea hou, neenee loa aku la ua punohu ula la i ka moana kai-lipolipo, e kokoke aku ana i kumu lani, aohe wahi ike i loaa mai iaia, uhi mai la ka mana o ua kaikamahine la, aohe mea a ike aku o Kauilani. A ia wa, hea iho la ua keiki nei iluna o ka wiliwiki e kau nei. W ! auhea oe e Koawi Koawa, e haihai liiliiia ana oe e a'u, aole oe e pakele, no ka mea, ke nana nei au i ko wahi i kuhikuhi mai nei ia'u, aole he ike iki aku o'u i kekahi anuenue a me ke kanaka. Pane ae ua ihe nei, aohe anei he ouli kupanaha au i ike aku nei ma ka ili moana? Hai iho ua keiki nei, ae o ka'u mea wale no ia i ike aku nei ma ke kukulu o ka lani me he punohu uwahi la, aka nae, he ula hoi keia me he ua koko la, a ia wa pane ae ua laau la, nana hou ia aku paha, nana hou keia e iike me ke kauoha a kona kupuna ihe, a iaia e nana nei ike hou aku la ia i ua punohu la e hookokoke mai ana i ka aina, hoomau hou no ia i ka nana a ike oia i ke ano o keia mea kupanaha, aia ka ! he manu ula oia kona mea i kuhihewa ai he punohu ua koko i ka moana, aka, ia wa lele ae la ua manu la ma ka hikina, a pani ku ae la i ka malamalama o ka la, a uhi mai la ka malu he kuawa iluna o laua. A ia pane ae ua ihe nei penei. "Ua hoomaopopo loa aku la anei oe i ke ano o ua mea la au e nana nei ? ae mai la o Kauilani. Hai aku la ia i ke ano oia ouli imua o Kauilani, ae o ke ano o keia manu nui au e ike nei he kanaka ia, o kekahi kupuna ia ou, no ka mea, o ko'u hanau muli ia he mana i loaa iaia, a ua oi aku kona maua i ko'u, a oia no ko maua mea i oi ka ikaika. A owai ka inoa o kela manu wahi n ke keiki? o Kaiwakaiameha, ua noho ia eia na wahi a pau o keia mau moku a hala loa i Kahikiku Kahikimoe, i ka paa iluna, ka paa ilalo, ka hookui a me ka halawai aohe wahi koe i ka heleia eia. A heaha kana hana e pani mai nei i ka wela o ka la ? wahi a Kauilani, pane mai o Koawi Koawa- Aia iloko o kona poli ka mea a kou puuwai e kau nui nei. E lawe hele ana oia e hoomakaikai i ka moopuna ana ia Lepeamoa i ka lewa nuu, ka lewa lani, i Hiikua, i Hiialo, i na ala maawe loloa a Kane ma laua o Kanaloa, no ka mea, ua ike mai nei oia i ko kaikuahine e lawaia ana ma ke kahakai, a ua kii e mai nei kela mamua o kuu wa e kena ana ia oe e hele e pii iluna o ka laau e nana i ua kaikuahine la ou ; no ka mea, ua loihi loa ka kaua wa i kamailio ai a hoomaka aku nei oe e pii, aia hoi e nee aku ana ua mea la i ka moana loa, a nolaila, i ike ole ai oe i ko kaikuahine ; aka, aia a pau ka hoomakaikai ana e hoihoi ia mai no a kahi ana i lawaia ai mamua. A o ka mea no hoi ia i nui ai ka mana o ko kaikuahine, a ua oi aku ka ikaika o ko kai kuahine i kou. I mai la o Kauilani, aole ia e pakele ia'u ke hakaka, no ka mea, ua make ke akua-pehu ia'u, aole oe e pakele wahi a ua ihe nei. Aka, ia laua e kamailio nei nalowale aku la ua manu la iloko o ka lewa me ka ike ole aku o ua keiki la i kahi o ka nalo ana, a ma ia hope iho, hoi iho la kela ilalo o ka wiliwili a ninau mai la ua kupuna ihe nei, heaha ka hoi kou mea i hoi mai la ilalo nei ? I hoi mai nei au e pepehi ia oe, no ka mea, he hooluhi oe ia'u, kai no paha he oiaio kau e olelo nei, me ko olelo aenei he manu kela. a o ko'u mua no hoi kela wahi au i pane mai nei, i kuu manao he ao maoli no ia e hoomamalu mai aua, e hiolo mai na paka ua eloelo o ka hooilo. I mai ua ihe nei, i na e make au, aole oe e ike i ko kaikuahine. Na wai ka ole ! he nui ki mana ia'u !! wahi a ua keiki nei. He mea ole

ia mana ou i ka mana o ko kuahine, e lilo loa oe i mea ole ?????????? no hoi, i mana no ?? ia'u a me ko kupunawahine i ka lewa ia Keolewa, make ae au pau kou mana, aole no hoi e nana mai ana ko kupunawahine, no ka mea, hele au kona kunane ka mea ana i aloha ai, aole ia e ike mai ia oe. A o ka pau ae la no ia o ka manao kue i kona kupuna ihe, a kena hou mai la ua ihe la e hele hou e nana i ua manu la, a hele aku la ia i kahi ana i nana mua ai i hoikeia ae la maluna, a ia ia e nana ana ike aku la oia i ua manu la e hoea mai ana mawaho ae o na kohola o Kapalama, e au mai ana iluna o ka ili kai, ua haalele ia i kana o ka lele i ka lewa, a hiki ana ua manu la i ka ae-one, hookuu mai la oia ia Lepeamoa i kona wahi i lawaia mua ai, a hiu aku la koolau wahine o Puakei, nalowale ua manu la, a i ka wa a ua keiki nei e hoomau nei i ka nana i ke kahakai o Kapalama, a ike aku la ia i na hoailona a kona kupuna ihe i hai mua mai ai, a he kanaka no hoi malalo o kona malu e kolo ana e like me ka mea i hoike mua ia ae nei, a hai iho la ia i kona kupuna. Ae, akahi no au a ike i ko mea au i hoike mai nei ia'u mamua. a ke hooiaio nei hoi au i kau ike ma keia mea, a ke nana nei au he wahine ui ua hele na lauoho a hala i ke kua, a me he mea la hoi o kona kapa no ia, a ia wa i oli aku ai ua keiki nei penei. "O Iku-a o ka poha koeleele, O Welehu keia malama, O Ikiikiuakaelo ka hoku, O Lanakaulua ke owe i ke kai, Ua ikea ka pukoa ka halelo ka hale a ka ia, Makalei lua ehu lua i ka la, Ke wehea nei e kai o Aauakea, Akea ka la a ke aloha ke hiki mai, Eia ka ula leo la he leo--e, E ualo mai--i A hoi iho la ua keiki nei a ku ana imua o ke alo o kahi a ua ihe nei ana, a hoolale mai la kela, e wiki kaua o hoi e ae ko kuahine ; e hoomoe aku ana keia i ua ihe nei iiuna o ka ili honua, a kau iho la ia maluna ona me he lio la ke ano, a he hapa mai paha ka holo a ka lio, he oi aku no keia ; pela no ua keiki nei i lawe haaheo ia ai a hoea ana imua o kona mau kupuna. Ka ike ana o Kapalama ia Kauilani a me kana olelo kauoha i kana kane, e makaukau mua ka ai mamua o ka hiki ana o ua keiki la, a me kona hiki kino ana aku i ka hale. Aka, iloko o keia wa o Kauilani ma e hele aku ana i ke alanui, haupu ae la ka manao iloko o Kapalama, a hai aku la ia imua o kana kane. E ! he mea kamahao ae hoi keia e ku mai nei ka e-a o ka lepo i ka lewa, (oiai, ua puka mai oia a waho nana a ike i keia mea kupanaha, a hoi aku ai oia a olelo imua o kana kane.) A nana pono hou aku la keia i ka ouli iloko o ka lewa a ike aku la oia, a hai aku la imua o kana kane. E ! o ka moopunakane a kaua o Kauai, ei ae la ke hele mai nei. A he mea haohao paha keia imua o oukou o ka poe e heluhelu ana i keia wahi o ko kakou kaao, i ka ike ana o Kapalama i keia ano i na ouli o ka lani, a na lakou (ouli) i hoike mai i ka oiaio imua o Kapalama ; aole i nele keia ano i ka lahui Hawaii nei, ke maa nei no keia kawelewele mai kahiko loa mai a hiki i keia wa a'u e kamailio nei, a ua kapa aku keia poe i ka inoa o keia akua o Lonoopuakau (ke ole au e kuhihewa.) A kena aku la ia i kana kane e hoomakaukau i ai na ka moopuna ke hiki mai, ae mai la ke kane i keia, a makaukau mua iho la ka i ai i mua. Aole i liuliu mahope iho, ku ana ua keiki nei imua o na kupuna. Aka, aia no ua kaikamahine la i ka nanea i ka lawaia, a iaia e lawaia ana, okalakala kunahihi mai la kona lauoho, me kona i iho he kupu nui oe o ka hiki ana i ko'u wahi, a pili paha keia wahi mele penei : "Mali-a i huihui ai kuu manawa, He malihini ka ko ka hale, Ua hiki mai-a," &c. A pau ka uwe ana a lakou, kena mai la o, Kapalama i ka moopuna e hele e ai i mua me Honouliuli ; a o keia manawa a lakou e makaukau nei e ai, i ka lolo ka la ia manawa (he kupono i ke awakea ka olelo hou i keia wa,) a hele aku la laua e ai i kahi i hai ia ae la, he awa ka i-a, he piialii ka ai, a iaia nei e ai ana, hoouna mai la o Keaolewa i kana kauwa ia Kiilawe i umeke poi na ua keiki nei, a ku ana ua kanaka nei me ka umeke imua o Kauilani, a ni keia a maona, a puka aku la keia a waho imua o kona kupunahine, aia hoi e waiho mai ana he moena ula, he ahu ula kekahi ano, a noho iho la ia iluna o ua moena la, a o ka inoa o keia moena o Moenauahiawe, ua like kona hiohiona me ka uila e anapu ana iloko o ka lewa lani, e pili mai ana me ka lewa hoomakua, o keia moena na ua kupuna mana nei no i hoouna mai no ka moopuna. A maanei e ike ai kakou i na olelo a Kapalama imua o Kauilani, aka, e hoike mua aku au i ke ano o ko Lepeamoa hoomaopopo loa ana he malihini ua hiki mai. A ia Kauilani e noho ana iluna o ua moena nei, hai ka oiaio o ke kupunakane ihe ona, hoohikii mai la ia i na anuenue, e pio ana ma o a maanei me he mea la no Ena ke kanaka, a pili paha keia mau wahi lani mele penei : "Iho mai poe o luna, Hikikii ka ua o Ena, " &c. A o ke kihei o ua keiki nei i hoaahuia ia wa o Kaualehua, a o kona malo o Paihikukalani, o ka malo no keia ona mai Kauai mai. A ninau mai la o Kapalama. Heaha ka huakai nui nokonoko a kuu haku o ka hele ana mai ? I hele mai nei au e ike i kuu kaikuahine, I mai o Kapalama he i mai auanei kau e he pbno ko kaikuahine, he akua, pane mai kela o ko'u ike aku ka paha iaia i | ka'u mea i manao nui ai. A maanei e olelo hou kakou no Lepeamoa. Ka ike ana mai o Lepeamoa i keia mea ano e

o ka ??a ia ana o Kapalama a me ka ?? ?? ??? o Kapalama ia Kauilani a ??????? Ko Lepeamoa hoi ana mai a ???? a me A ia Lepeamoa e nanea ana i ka lawaia, i alawa mai kona hia, ike mai la oia i ka pipio ana a ke anuenue i ka hale o lakou, a i iho ia iloko ona, he anuenue hoi kela e pio mai la i kuu hale, he kanaka paha, owai la hoi oe e na kupu ino o ka hiki ana mai i ko makou wahi ? Ina he mea e oe make ia'u aole e ola, ina hoi he mea pili ia'u pakele i na la ??a o ka hana iho la no ia o ua kaikamahine la i ka i a ana a haawe a hoi ana i ka hale, a iaia e makaukau mai ana e h?? mai ; e aoao aku ana o Kapalama i mea e loaa ai ua kaikuahine nei iaia, e hele oe e eli i lua malalo o kahi e moe ai o ko kuahine ano nalowale ko poo, alaila kii mai oe a ??? hele pu aku kaua e huna aku au ia oe, a hele aku la ua keiki la a eli iho la i lua a hohonu a like me ka Kapalama mea i hai mai ai, a kii aku la ia ia Kapalama a hele pu mai la laua a hiki i ka lua, a komo iho la ia ilala, a olelo iho la o Kapalama penei: " I noho auanei oe a i hoi mai ko kuahine, a ?? maua i ka ai, e ike ae no auanei oe i na kino he lehulehu wale o ko kuahine e ai mai ana i ka ai a ??? ae a ke kino hookahi, a pau ka ai ana a ia kino, a hele ia kino e auau i ka wai a pau ka auau ana, hoi mai a ka paepae puka nei la ku hou ilaila kuehuehu i ka wai, a pau hoi mai a kona wahi moe nei la, a ia wa e makaala loa oe i ka hookomo ana iho o ua m?a la i kona poo iloko o kona poaeae, alaila, o kou wa ia e hoopu ai a paa mai ke poo a na wawae ; mai hopu e oe mamua o ka manawa e hookomo ole ai oia i kona poo, o make oe auauei ; a huna iho la o Kapalama ia Kauilani a nalo, a hoi aku la ia a kona wahi hale noho." Aole i liuliu mahope iho, hiki ana o Lepeamoa mai kana huakai lawaia mai, a ku ana me ka haawe o ka i-a. a hoopuka mai la i kana olelo imua o kona mau kupuna penei : " Meheu kanaka e mai nei ko kakou hale, me he mea la he kanaka i hiki mai nei i ko kakou wahi a ua huna olua," hoole mai la o Kapalama. A ia wa huna iho ia o Lepeamoa ia kino ona a lilo ae la a ke kino moa ona he nui wale, e like me na mea i hai mua ia ae nei. A lu aku la o Kapalama i ka uala e like me ka mea mau, a hiki wale i ka hoi aua o ua moa nei ma kona wahi a moe iho la, hookomo iho la ua moa nei i kona poo iloko o ka poaeae a uhi mai la na lihilihi o ua moa nei e ka hiamoe. A liuliu mahope iho, e hopu ae ana ua keiki la, o na eheu a me ke poo a me na wawae paa loa ; heaha la hoi ia paa i ua o Lepeamoa. (Aole i pau.)