Ka Nupepa Kuokoa, Volume VIII, Number 41, 9 October 1869 — HE KAAO NO KAUILANI. [ARTICLE]

Help Learn more about this Article Text

HE KAAO NO KAUILANI.

Ke kui'ueu o ka itk\i u\wkclc o A'aieaikini i ll'ailua. Kauai, « me ?2ci /»<jf mamo aku. Hoopl'kAlA K s?AMl'r:L.\ KaI'OHU. lIKLĪ*" [ Manmlike kor.o n»uv uu\i u k»k!?uW! u oh rusa i Ka;io ;i uuK>teU» liuwaii a hsu.*ic \uw ko kaīii>u tr.}]xnvi, a no k«» 1120,1 boi,, ui> ka !- :>u!> hu ku uolaiuu uu av aku makou ke K.uio Hi\\v:ui )nal:i!o ilīo xn \. Ak-i. k-' nui m*i luak'.ui, i> 11 ;i i-leU» uiaaiv:i a iuo na '.-iou» l( a uuina:ua»a •> ka m;i kahiko, u-.>U- tn< ia i;t- luea na kak-u v manaoi'.» aku ai; he hi iko ana ;a i ko uiv> l.uy«o U«a o k > lal-.ui i kela wu. O na he\\* a «u* iuv u't !j j»'-laj)c!a, e kapae U»»i uku ka liaku Kaaa ia uiea inui k> u.i kak-au a»a uuu.] Ka Kauilani olelo i kona makuakane, no kona makaukau e hele i ke kaua me ke akuapehu, ka Keahua makana ia ia a hele oia e hana i kana hana. A hoi aku la ua akuapehu la, olelo aku la o Kauilani ia Keahua, ea apopo au hele e kaua me ko hoa paio, a i hele ae no hoi au a i make au iaia, nani make ana no hoi ia mamuli o kou leo ko ka makua ; eia ko'u hewa o ka hoole i kau kauoha. A eia hoi ka'u kauoha ia oe. O keia po auanei no'u, ia po e papa oe i ou kanaka, aneane mai e uhi ka po, e ai e lakou a maona a ae mai la ka makuakane, a hele aku la e papa i na kanaka, aole lakou i pale mai i keia kauoha. A ma ia po iho, hele aku la o ua o Kauilani a i ka makuahine, a me na mea nana ia i hanai, oia hoi o Ulunui a me Luakaikapu a olelo aku la penei. O oukou auanei ekolu, ia oukou kekahi maha; ??? ia nei a ??

??? o Halelea a o Kona nei hoi ka'u, ae mai la lakou i keia kauoha. A hoomaka mai la ka malu po e uhi maluna iho o lakou, a i ??? ma ia hope iho, puka ae la ua keiki nei mawaho o ka hale, a hea ae la i na kini akua ona penei. E! ?ai nana mai, ka mano o ke akua, ke kini o ke akua, ka lehu o ke akua, i mau lau halau, e hana no i keia po, a paa, mai Kalanakila a Kuahiahi, mawaena olaila e kukulu ai i kini o ka halau, ka lehu a ka halau, aole i emo paa ua mau halau nei, o ke nui o ka liilii, a o ka luna o keia poe akua, o Huahuakai, holo mai la ia a mua o Kauilani, hai mai la ua pau i ka paa, a i aku la ua o Kauilani, e wiki oe o loaa auanei oe i ka welelau o ka laau, ae mai la kela, aole i emo hiki ana keia i kai. Puka hou ae la ua keiki nei a waho, kahea i na akua o uka penei. A! euka, hulihia ka laau i kai, a piha na halau e ku la mai Kalanakila a Kuahiahi. Heaha la hoi ia mau kauoha a ua keiki nei i ua poe akua nei, ua lawa a hu i waho o na halau. A moe iho la keia ia po a ao ae la, i aku la ia i kona makuakane. E Keahua, ke hele nei au e kaua me ko hoa paio, e nana auanei oe i ka uahi i keia la, a pii pololei ae iloko o ka lewa. a kupono iluna, a hina i kai, a hio hou ae i Puna, a hoi hou ae hele i Kona, a pau ia pii pololei mai ka uahi i kou alo nei, alaila e manao ae oe ua make au. Aka, ina i hele nihi ae ka uahi maanei ae o kakou nei la, a hala loa i kumupali, e manao ae oe ua make ko hoa paio ia'u, a o kou wahi no keia e noho ai e nana i keia mau hoailona. A pau ka olelo ana a ua keiki nei, alaila, pane mai la o Keahua, ae, eia ko mea e hele ai la, o ko kupunakane, a unuhi ae la ia i ka ihe, a kukulu iho la iwaena o laua. I aku la o Keahua ia ia, o ko kupunakane ihe keia, a o oe wale no ka mea e loaa ai keia ihe, ka mea hoi i puka aku mailoko aku o'u, o ka inoa o keia ihe au e lawe ai ; o Koawi o Koawa, ua oleloia ua like keia ihe me ka pahi kaua, a ka poe kaua o keia kau, ka hulali, ka noho o ke aka iloko ke nana aku, a ua like kona nao me ka laau Home. A pau ka olelo ana a Keahua i keia mau mea, kena aku la ia i ke keiki e hele i ke kaua. Alaila ku ae la ua keiki nei a hopu iho la i ua ihe nei ; a o aku la ia mamua o kona alo, a hookahi no kikoo ana a ianei hiki ana keia i On?liha, ku keia ilaila a hoomaka hou e kikoo, hiki ana keia i Papaalae. A haha mai la ua akuapehu la, me ka i mai, ono wale ou mau wahi onohi momona, olelo aku la ua keiki nei. Eia hoi au i hele mai nei e kaua ka-ua ; i pa no hoi nau, ai oe i o'u mau onohi. a i pa hoi na'u, ai kuu poe akua i ko io. Ia wa koke no, hoolale iho la na ai a ka ui, a lele mai la ua akuapehu la e ale i ua keiki nei, me ke kani o kona waha, (e like paha me ka elemihi o kahakai) me ka manao paha e make ua keiki nei iaia, e kahea iho ana ua keiki nei i ka ike ana. E Koawi Koawa ! E ala ae oe, eia ka pilikia la. E ala ae ana ua ihe nei, e pale i ka hamama ana mai o ka waha e ale i ua keiki nei, a hoohaliu ia aku la ke alo i na halau i hoopihaia ai i ka laau, oia hoi kela mau halau i hai mua ia aenei. Heaha la hoi ia mea i ua akuapehu nei ; he uleu kenekeu paha? E noke aku ana ua akuapehu nei i ke ale i ua mau halau la, mai Kalanakila, a Waipouili, aohe wahi mea a uhauhau iki iho, a huli hou mai la e ai ia ia nei, e pale aku ana ua kupunakane ihe nei ona, a haliu hou aku la no ai hou no i na halau i koe, a kau aku la ma kela aoao o ka muliwai, (o Kapaa aku

ia wahi, ke ole nae au e kuhihewa) pela no ka nee hele ana a ua akua la a hiki ana i kahi i kapaia o Moomooiki, a hala mai ia wai, noke aku la no ua kupu ino nei i ke ale ia mau halau ; a ia wa ike aku la o Kauilani i ke ano make o ka hoa paio ona, a pane ae na ihe nei ana, ua make ia oe, he laa mua ia, a he laa hope oe, ai ko akua o Ulakeahi, oi noke aku ua akua nei a moe okoa, a waiho okoa mai no ka laau i waho, e lewalewa mai ana ma ka pukaihu. A kaena iho la ua keiki nei penei. A ! make ia'u i ke keiki a Keahua a me Kauhao. la wa no, e hou iho ana keia i ka ihe ana ia Koawi Koawa, iluna o ua akua nei, a make loa, e puhi ae ona ua keiki la i ua akuapehu nei, a me na halau i koe i ke ahi. A nana mai la ua makuakane la i na hoailona a ke keiki i hai mua ai ia ia, a hai ae la ia i ka lohe i na kanaka, ua make mai la kuu hoa paio i kuu keiki, a olioli ae la na kanaka me ka huro ana. Make ke akuapehu e ! Make ke akuapehu e !! A mahope iho hoea mai ana o Kauilani, mai kana huakai mai ; a ka hale o Mua, ua ike oukou e ka poe e heluhelu ana i ke ano o keia hale mua i hai mua ia ma ko kakou helu mua. A kamauliia iho la ua keiki nei e ke kahuna, o ke ano o keia. he kalakala a pau ka haumia o ka hele ana i ke kaua. A ua ka ua, kahe ka wai, kui ka hekili, pau ka haumia o Kauilani, o ka hele ana i ke kaua. Ma keia kaua ana nae, ua kokua mai kekahi kupunawahine ano mana e noho ana i ka lewa, (oia hoi o Keaolewa) a oia kekahi mea i nui loa ai kona ikaika ma keia kaua ana. Ko Kauilani ninau ana i kona mau makua, kona kaikuahine, a kuhikuhiia mai, a me ka Kauhao wanana i mua ona, no kona holo ana i Oahu maluna o ka ihe ana o Koawi Koawa. Ua loihi wale ka lakou noho ana, a mahope ninau aku la o Kauilani ia Keahua. Aole anei a olua keiki mua i hanau? A pane mai ka makuakane, me ke ano huna o hele auanei ke keiki aole hoi a laua keiki, aole, o oe wale no ka maua keiki, a pau ka laua kamailio ana, hoi aku la o Keahua a mua o kana wahine, hai aku la i na mea a pau a laua

olelo ai me ke keiki, a ?? koʻu manao nau e hai po???? aku imua ona. I keia wa no a laua e kamailio nei ku ana ua keiki la mawaho o ko laua hale >>> >> kua? a komo mai la ia, a ninau i ka makuakane. Auhea oe? Owau wale no anei ka olua keiki aohe anei he mea i hanau mamu o'u? Alaila, pane mai la ka makuakane U he mea nui kau e kuu kama, he manao mai ?? kau e he pono he kaikuahine no kou, eia nae aole makou i ike i kona kino, a lawe e ia no e na kupuna i Oahu. A e manao ana anei oe e hele e huli i ko kuahine, ae mai la ke keiki, a i hou mai la o Kauhao, ae, ke makaukau nei oe o ka holo aku, kau e aku la ke ano i ko kupunawahine; e hele ana nae oe i Oahu, e mainoino ana ko kaikuahine ia oe, (kai no-a o hala) alaila i aku la ua keiki nei, o ko'u ike aku ka paha i ko'u kaikuahine. A noho iho la lakou nei a hiki i ke ao ana, a iloko o kela wa hai aku ua keiki nei i kana olelo kauoha imua o kona mau makua, a me na kanaka, penei : E hoi oukou i kai o Makaiwa a me Pohoula i Wailua-kai. I mai la na makua, pono paha ka hoi ana aku i kai i ka nui o ka ai, ua noke ia iho nei e ke kupu-ino a pau ka ai a me ka i-a, aohe aina e hoi aku ai i kai. e aho no o uka nei. A pane mai ke keiki, e hoi paha oukou i kai, ua nui ka ai a me ka i-a o na loko e like me ka wa i kinohi i na kupuna o kakou, ae aku la na makua i keia leo o ke keiki, a i hou mai la ua keiki, ae, aohe alii noho i ka uka, e hoi no na'lii i kai i ka pili o na mahana i Holoholoku. A eia au ke hele nei, mai pale oukou i keia kauoha a'u. Alaila pane mai ka makuahine. Ae, ke hele nei oe e holo no oe a pae i Oahu, i kahi e pohu lai malino ana la, o Waianae ia wahi, haliu aku ko alo e hele ana i ka hema hikina, a hiki oe i kekahi wahi e komo ana ke kai iloko loa la a haiki ma ka nuku, o Puuloa ia wahi, a au no oe ma ua wahi haiki la a kau ma kela aoao. nana aku no oe o ka pio mai o ke anuenue, a o ko Kapalama ma wahi no hoi ia e noho ai. A pau ae la ke aoao ana a ua makuahine nei, hopu aku la keia i ka ihe ana ia Koawi Koawa, a iho mai la kela a hiki i kai o Hanamaulu, i kahi i kapaia o Nukole, ku keia ilaila, a hoomoe aku la i ua ihe nei ana, a kau iho la maluna ona, a lawe ia aku la ma na ale hanupanupa o Kaieiewaho,

pili paha keia mau wahi lalani mele penei, A waho o Kauilani o Kaieie, Pau ka ikena i ka aina, Lawe e ka ihu o Koawi, Haaheo i ka ili o ke kai, I alawa iho hoi ko ia la hana, Haki nua ka ale i ka moana, &c. Ka pae ana o ua keiki nei i Oahu, ka huna ia ana o ka ihe ana e kekahi mau wahine elua a me ke o ana mai o ua ihe nei, ka hui ana me na kupuna a makaukau e ka ai, a huna ia keia a ?????????????? a Kauilani ma, a pakela ia mai make ia Lepeamoa. A kau aku la keia i kapa o Waianae, hoala ae la keia i ua ihe nei ana, a pahee aku la mamua o kona alo, a oi nei aku no mahope, (a o ka mea no hoi keia nana ia i alakai a hiki i kahi o na kupuna.) A hele ana laua nei o ke kaha o Kualakai, alaila haalele mai la ua ihe nei i ua keiki nei, a hala e aku la kela mamua, a loaa he mau wahine e noho mai ana, i ka heenalu a hoi mai, e olala ana i ka la, hiki e aku la kela, a ike iho la ke kaikaina i ka maikai o ua ihe nei, anoi iho la iloko ona, o ka inoa o keia mau wahine

(o Kamaluena ka mua, o Keawalau ka hope.) A i mai ke kaikaina i ke kaikuaana, e ! akahi no hoi ka ihe maikai launa ole a o keia ihe ohi mai nei ka hoi ka io o keia laau, o ka ihe wale no nae hoi, aole ke kanaka, (kahu.) 1 alawa mai ka hana o ua mau wahine nei, e hele aku ana keia ma ka meheu o ua ihe nei ana, a ike mai la laua la i ka ula a me ka nani oia nei ; huna iho la laua i ka ihe, a o ko ke keiki hele aku la no ia a ku ana imua o laua. A ninau aku la ua keiki nei i ua mau wahine la. Aole paha olua i ike iho nei i kuu hoa-hele ? Pane mai la o Keawalau. Aole maua i ike aku nei, o maua wale iho la no ia la. I aku ia ua keiki Kauilani nei, aole ua huna olua i kuu hoahele, a pela ka lakou hoopaapaa ana a loihi wale, alaila hoopuka aku ua keiki nei i kana olelo hope penei.

Aole no auanei e nalo kuu hoa-hele la, i na e hea aku au i ka inoa, e hea mai no ia. Oia ana wahi a na wahine. A penei ka hea ana. E Koawi Koawa e. E mai ana ua laau la, E o. E oni ae ana ua laau nei, palahuli ua mau wahine la ilalo, a hopu hou o ua o Kauilani i ua ihe nei, a pahee aku la mamua o kona alo, a hele aku la keia mahope, a hiki e aku la ua ihe nei i Puuloa ; i ea aku ko ia nei hana, e moe mai ana ua laau i ka nuku o Puuloa. (Ua oleloia ma keia moolelo, o ke kumu ka ia i haiki ai owaho o Puuloa, oia hoi ka nuku o Puuloa. (Aole i pau.)