Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 8, 22 February 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]

Help Learn more about this Article Text

HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.

I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 9. KA HULI IA ANA O HAMANALAU MAI IA PO A AO, A KAI IA LA AE A PO, AOLE NO HE LOAA. I ka maopopo ana ae la no i ke alii, a me ke alo-alii a pau, ua ola io no o Hamanalau, o ke kena ae la no ia o Kaihuauwaalua i na Kukini mama loa, a huli no ia po a ka palena mai o Hamakua e pili la me Hilo, a ma ka palena mai o Kohala e pili la me Kona, a mauka kekahi o Waimea, a i uka kekahi o kahi a lakou i noho ai, a make ai o Hamanalau, a o kekahi poe kanaka hoi, huli ia aku la ma na kauhale o Waipio mai uka a hiki loa i kai, a pela kela a me keia wahi hiki ke pee ia, a ke hoonaloia paha, ua pau loa i ka olelo ia e Kaihuauwaalua, a mamuli o ke kauoha alii, ua hooko no ka poe makee alii, a o ka poe ane hoomaloka no hoi, a opu keke ue, hele wale aku la no a ka nahelehele e hoo-huli hoomaauea ai, ua huli io paha, aole paha, oiai e hookoe ana no lakou he wahi olelo ukiuki kahiko iloko o ko lakou naau, a hoopuka no nae ma ka waha ka olelo a kekahi mau kanaka, o Kuili a me Kuhilani, penei ka laua mau olelo. "He kupanaha paha" wahi a Kuili. "I ke aha hoi," wahi a Kuhilani. "I keaha mai ka hoi kau, ai no hoi i ke alii o kakou. I ka wa e noho ana o Hamanalau i uka o kuahiwi e koko ana ka opu i ke keiki, oia hoi ka wa e hoi ai o ua o Kaihuauwaalua i kai nei, aohe manao aku e he wahine, a i keia wa hoi, ke wikiwiki ino nei i ka hoouna ia kakou e huli hele ma kela pe-a o Hamakua, a ma kela pe-a no hoi o Kohala, a ma keia nahelehele aku a kakou e naku hele wale aku ai no me ka ike ole ia o ke ala, a me ka ike ole ia aku no hoi o kahi i noho ai, a i pee ai paha. A ma ke ala maopopo hoi a kakou i ike ai, a ma ka hale hoi a Hamanalau i noho ai o kuahiwi i ikeia nae e kakou, o ko ia la wa iho la ia e hoolalau ai i kai nei, a ua oki nae hoi i pihoihoi ua alii nei o kakou," pela mai o Kuili. Pane mai o Kuhilani. Pela io no hoi paha, i make la hoi ae nei ia wai kana wahine, i make no hoi paha ia ia, nana no hoi i hai-na. He manao no ka ae nei kou e he huli aku ko kaua, maanei no paha kaua e hiamoe ai, a ao ae ne ia po, i kuhi ia mai no kaua, eia i ka huli ia Hamanalau, huli aku auanei loaa, aohe paha e loaa, he alaiki ko kahuna wahi a ka olelo, ae no hoi paha, e umoe kaua, o ka uhiamoe no ia a na ke olowalu ana o ka moa, o ke ao ka mea nana i hoala mai, a o ka uhaele aku la no ia ma ka nahelehele aku e huli ai a e pee ai no hoi, a hiki i ke ahiahi ana, hoi like mai la na kanaka mai o a o, a o ko lakou nei hoi like aku la no ia me kela poe huli. A i ka hiki ana aku i ke alo o ke alii, he hoole no ka lakou nei. KE KII IA ANA O KA MAKAULA E HELE MAI I MUA O KAIHUAUWAALUA E HAILONA AI I KANA IKE. I ka hiki ana mai o ka Ma-kaula. "Ninau hoomaopopo aku la o Kaihuauwaalua i ua Ma-kaula la, he oiaio anei ua ola o Hamanalau, a ua nalowale i keia po iho nei, a he mea kupono aenei ke huli ia, a e loaa aenei i ka huli ana." Ae mai no ka Ma-kau-la. "Ae, ua ola no o Hamanalau, mamuli o ke ano kupua o ko wahine, ua ola no ia, a ma ia ano no, ua ula-ia hou ko wahine, ua holo i ka nahelehele, ua ahiu, ua maka-pa. I ka uluaoa ana o na kanaka ia po, ua uluaoa pu mai me na uhane e-epa o ko wahine, oia ka mea nana i hooulu-ku, a holo aku la i ka nahelehele, oiai, aole i hanai ia ko wahine i kahi kanaka, i kahi mehameha no kona wahi i hanaiia ai, a loaa ai ia oe, ooe no ka hoike no ia mea, a o ka poe i holo pu ai i Oahu. A pela no, ua hookumakaia aku oe i ko wahine e noho i ka nahelehele, a oia wale no ia i noho mai nei a make, a ola hou mai la, aole nae i pau ae ke ano pioo o ko wahine, o ka loaa hou no keia i keia wawa haunaele, o koo ia la holo no ia, nolaila, aole e loaa ke huli aku." "A pehea la ka aenei e loaa ai kuu wahine," wahi a Kaihuauwaalua. "E huli oe, he lau ka ia ula, he lau ka puaa, he lau ka aahu, he lau ka niu, he lau ka upena, he lau ka hale, he lau ke kanaka, a lako ia oe keia mau mea, alaila, huli oe i ko wahine loaa. Aole e na mai ka huhu o ko wahine ia huli wale aku no a oukou; me he ano paani la a lealea wale no." A ma ia lohe ana a ke Alii i ka olelo a ka Ma-kaula, kulou iho la ke Alii no na minute elima, a ea ae la i luna me na maka kaumaha, a pane aku la i ka Ma-kaula. "E ka Ma-kaula maikai, a ike, a mana hoi, ua hai mai nei oe ma kou ano kilokilo, i ke ola ana o kuu wahine, a me na ano e ae a pau, he oiaio no ia, ke noi aku nei nae au ia oe ma ka inoa o kou mau akua, a ma ke ola ana hoi o ko'u mau aumakua, e kala mai oe i ko'u mau hewa a pau a'u i hana hewa aku ai i kuu wahine, a ke noi hou aku nei no

hoi au ia oe e hoololi ae oe i ke ano o kau olelo e pili ana no ka "he lau ke kanaka," oiai he mea nui ke kanaka, he mea loaa ole aku, he kumu nui no hoi paha aenei e komo hulihia ai ka aina i ka haunaele nui. A o na mea e ae, he loaa ia ia'u ke imi aku." A pau ka ke Alii olelo ana, o ka pane mai la no ia o ka Ma-kaula. "Ae, ua olelo aku nei au ia oe, me ke ano hookaumaha i wahi e ikeia ai kou manao nui i ko wahine. A ina la hoi oe i ae mai nei me ka hemolele loa, me ka hookau-kau-lua ole iho, ina no la hoi aohe olelo ana, he hiki no ia'u ke hoemi a ke hoole i kekahi mea, a no kou mihi ana mai nei hoi. Nolaila, ke hai e aku nei au ia oe i na ouli o ko wahine ma keia hope iho. 1 E loaa ana no ko wahine a ike oe ia ia a kamailio pu. 2 E hoi ana no ko wahine i Oahu e ike i kona mau makua. 3 E noho ana no oe me ko kaikamahine ia Hawaii nei. Peneia e akaka ai, no ko mihi ana mai nei a hoohiki mai nei oe ma ka inoa o ko'u mau akua, a me kou mau aumakua, nolaila, e ike ana oe ia ia, a e noho ana oe me ko kaikamahine; a no kou minamina ana mai nei i ke kanaka, a minamina ole oe i ko wahine. Nolaila, ua ae ia mai no e noho oe me ke kanaka au i minamina ai, a e hoi ana no o Hamanalau i Oahu a'u i olelo mua ae nei. Ina hoi oe i ae hololea mai nei mai ka mua a ka hope, ina la hoi aohe olelo ana, he lani no la hoi paha iluna, a he honua no ilalo, o Waipio no ua aina, noho ana no me ua wahine au." E ka poe heluhelu i keia moolelo a kaao paha. Ua ike kakou mamua ae nei, e hoi hou ae kakou a e hoomanao i na olelo a Hawea ia Hamanalau iloko o ka moe uhane, ina e ola hou mai o Hamanalau, e hoi mai no i Oahu nei wahi a Hawea, a komo ai ko Hamanalau uhane iloko o ka manu Iiwimakapolena, a e ko paha aenei ia olelo ma ka olelo wehewehe hoi a keia Ma-kaula. A ma ko Kaihuauwaalua manao e nalu la iloko, ina ka e loaa ia ia o Hamanalau, aole no e hoi hou ana oia i Oahu oia wale no, aia no ka o laua pu no ke holo mai i Oahu nei. "Pela-ka io paha," a pau na mea a kona puuwai e hana malu nei, o kona ae aku la no ia i keia mau mea a pau a o ke kuahaua a auhau ia ae la na mea a pau, aohe i emo, ua lako ia mau mea a pau; ua paa ka halelauki. A ia po iho, ua hana ka Ma-kaula i kana oihana, a me ka hailona ana i mea e hoikeia mai ai kahi i noho ai o Hamanalau. A i ka hana io ana ua haiia mai oia e kona mau akua, aia o Hamanalau iluna pono o ka piko o ka wailele o Hiilawe kahi i noho ai, ua ulupuni loa aohe wahi aokanaka ae, aohe no hoi he noonoo kanaka ae i koe ia Hamanalau, o ka ulaia wale no, a ke pipii la kona kino kanaka iluna o kela wahi nihinihi lele a ka manu he lau laau, oia na mea i hoikeia mai ma o ka Ma-kaula la, mai kona mau akua mai, a oia mau olelo no hoi ka ka Makaula i hai ae ai imua o Kaihuauwaalua, a me ka lehulehu holookoa a pau. Ua lohe pu ae la no kakou e ka poe heluhelu i na olelo a ka Ma-kaula, aia o ua o Hamanalau iluna o kekahi o ka lala-kama-hele, o neia mea lohe ole mai e he lala laau, aia ka oia iluna olaila kahi i lalama ai, i kahi o ka lapa-manu ole. Aka hoi, he mea no ia na kakou e kanalua ole ai, oiai o ko Hamanalau mau hoa aiwaiu no ia he manu, o ka uka nahele laau loloa o Kaala, a ka i no hoi oia wale, eia aku no ka hoi ua hoa aiwaiu ona i ka uka no hoi o Waipio, e halawai aku ai me Maunakea, a kai no la hoi o laua wale, eia no ka hoi keia lalama hou no iluna o Hiilawe, wailele a Hainakolo, a hookahi aku no i koe, o ke kau-na no ia a kaulele wale iho maluna ua mea he lalama ana; o ka ike ana ka kakou i kai o Waipio me ka luahine kai-kapu, iloko o ka lani auolo hula, eia aku nei ka i-o, malie no la paha i loaa ole ai i keia puulu kanaka, eia ka kela i ka lae o ka ia, malie no i mau-mau-a ai ka poe pii pali o ia wahi, e laa la no hoi o Hainakolo ma la, a pela no hoi o Hamanalau. A ma ko ka Ma-kaula ike maopopo ana, aia o Hamanalau i ka inuwai huihui o Hiilawe me Pae, nolaila, kauoha hou ae la keia i ke Alii, e kukuluia i hale nui, he 10 anana ka loa, elima anana ka laula, ekolu anana ke kiekie o ka pou, 8 anana na pouhana, he kui nae ma kahi kupono ke kui-ia. Aole no i emo iho, he pupukahi wale no ia ma ke kauoha a ke Alii. O na wahine ua pii i ka malie, ka palapalai, ka awapuhi, ka ia-ia, na mea ala no o ke kuahiwi a pau, e hoopuloku ai no hoi, i wahi e noho iho ai o Laka iluna. A o na kane ke pii nei i kapili-manu, a me kekahi mau laau okoa mai no o uka, o kumu no o ka lau ku ana iloko o ua hale nei. O ka lehua mai la no; hele loko o ua hale nei a wehiwehi, i ua mea he lau nahelehele o uka. O ka manu nae, ua kauoha no ka Ma-kaula, aole make pepehi i ka manu, me ia ola okoa mai no a loko o ua hale nei. Nana'ku no hoi i ka hiwahiwa o ua mea he hana a ne ia Ma-kaula a, aohe no hoi e loaa aku. Ke halahalakau la ka manu iloko o ua hale nei iluna o ka laau, ke kiko la i ka pualehua, ke moani mai la na mea ala o ke kuahiwi iloko. Aohe wahi a Hamanalau e hoohalahala ae ai, ua ulua mai a pau na Haiku, he oiaio, oia paha, na hana

hoi a keia Ma-kaula. Ua ike ae la kakou i keia mau hana akamai ana, i wahi e hoi mai ai o Laka a noho iluna o ke Kahu, e nana 'ku kakou mamua, i ke kii ana o ua Ma-ka-ula nei e hoowalewale, e hoi mai e noho iloko o ka hale lehua ona, ka ulunahele a ka la i hoopumehana ole ai, hookahi no la he hale, oia hoi o Hale [illegible] Kt ueoiu aoe m o k« }tA*uru u Ka« ' IHCABWAALCA *AXL A 111 iiKO O Cll ANA K BO*KM KAI U HA3IA?<AUU. u Ke kn Q«i «o i« H«ro*n«lau.e noho m«* lte ioa oukoo liokoo ka ba!e o oukoo ib» i fo« Im elima, raai puka iki i «mho, e hik»i k« pu«a«« me ka ilio* a oka nwn» «moa « pelehu, «« oki no ia, he hoa hoi kef« :no ka manu. Im «enei e koi k« hekiii, ol». |pa ka uila, oei ke oiai. « u« k« u», « k«he ;«« w«i uia i kai nei roe ka pih«*«, a malie iloko o n« li elim«, e raan«o ac ookou, u« I komo o H«mana)«u iloko o Im b«le, « a« hi» |«moe, o ko oukou tni no ««nei i« e kii «ku «i a hoopuoi «e i k« upeoa e like me n« me« au i kauoka «t iaoe.be l«u k« upen*. A pau ka oukou bana ano hoi no oukou I ko .oukou hwle e hiaiooe ai, « e nana lioaiki mai pnha. Aia nenei • kuu iki enai k« nne, a ane noho malie paha mamuh o ka m«n« o [kuu putf, «laila. e laweia mai ke kaikama* |binc na kahi makuakane m«i no e lowe. n« Knukannpokii. na makou ia e noho i ua hnle nei, a haU p-iha kekahi mau 1«, alaila, oi« ka hoi ka w« e hele ae ai oe, « me kekahi •uiau poe uuku kup<»no, aole no he heh» lehu* lehu ae o ohiu hou no hoi, « hele hou i k« |ulaia, n imi ap« hou aku i k« me« i |n««, e 'nnlo hoi iaie hoi m«i «n« n o ki> kino konaka nei ona he palekan* loa hoi ia," wahi a ka Ma-kaula. A i ka hoopaō ana «e hoi a km Mi-kaula i kana olelo, p«ne m«i ke A!i«. •» E pono hoi ha e hoaiuiu ae na kanaka i keia (a i ai na Inkou, o pati ae nei i ka pnloli i krla mnu la elimn, malie aenei o len la malie no keia," |ae aku In no ka Ma-kaula. oka hoaima {fike iho ia ho ia o na kanaka mai o a o, h« Jmn« nka ua uahi poele o Waipio i k« uahi i o ka imu kalo, (oia la hoi e he noho ana polloli maoli la, he okoa hoi keia,hf ua mni, .pala-pi ka wahie, a kahi ka hoi k« 1« malie»,) Ihe ikena paha ka oukoo. ina no oukou e | hoelohiiohi iho, kahu i ka Ine o ka mano, ho jale ka wahie. Okapoo ke ao nia ka pono io ka mo-n o Wn ai, he kaiakahinalil inai ka hope. fka lako pono ana o na mea a pau, n mekn haiia nnn'ku o ka lohe ma keln, a me keia pea o Hnm.ikua a me Kohnla, iloko onalaelua, un maknukau na men n pau. I A o ka hoomakaukau iho 1« no ia o ka Mv | kauln e pii e hoonann, n e hoihoi mai i kai mai kona he!e ahiu ana. ;Ka pii ana o ta Ma-kai'la nei ivia ane KA lIIWI ANA MAIO NA 110AII.0NA. 0 ka pii iho la no ia o un Ma-kauU nri, 'me na lako hoomana oka *va kahiko. A i ka hiki ana i ke kumu o ka pnli, mnlalo iho jo ka wailele o Hiilawe. Alala ana k« puaa |a ua Mo-ka6la nei, me na hua pule e namu* namuana.ae hookunokunou nn» i kona poo, a e hoemi hope ana. ]na ooe kekahi ; malaila kahi i nana ai. e akaakn oe a e nne iki i un mea he kiwalawalao o na wahi Uuoho. Ku ka panli nw he mM-U noLelennnae. PeU ka hana mnu ana aua Ma-knu-la nei, me ka lilii wahi īke ole aku ia Ha* mnnalnu. 1 nnno ne ka hann oua Ma-kou-la, makouinko mai ana ke no rna ka Uni, e hakumakuma mai ana, e hoanuunuu mai ana i kona inau opua. Ai ka nnna ana ae a ka lehulehu mai oio, ko hooho walo ao U Ukou me kn leo nui. " E ua puh* ounnei i aun e ka 1«. i kukuna a k« Uma iioehae, ( Homni he ua. M 1 ioa no « p«u ae ka pule «n« a ua M« k«- ; ula nei, ok« ibo inai U no i* « n« oin«k« wni ua o Kulanihnkol, Hoonakrke mai «na uia pu uabi poepoe o i'uowina, hoonuueue Unai «na ko oUi i k«na bao«. liiki iho ana jno oae k« u» i u« wnhi Ma-kauU nei, m«* | u u maoli, bele« peno, huhulu wii nn hulu i ka papaiina, naka nahulu i ke kumu*auwae. A i ka inao an» oe « keia ku«oa, ho mau 'minuie pab» eiim«. iiiki hou ibo in» no, elima kuaua o ka nee »n« ibo, btie k» wai , ui» i kai. ik« h*U an» ok» I» mua, aohe t i lobo wahi leo «ku k« M«-k«uU, « i ka lua ,o ka la, lobc koliuliu keia i ka Jeo ol» « Ha< |m«n«Uu ; oia no kahi mele «n« i oli «i i k» >*« « Kaukanapokii i bopu ai, u» kamaain» ,no oe e ka rae» heluhelu i keU meie. M Ni,haoib» w«be e kuoan«. UhU na m«k« ik» Uo p«U &c/' He mau inele eae no keka,hi «na e oli m»i «i, oi»i, ua ike no oe e ka inea beluheJu, ioi o oe kekahi tn« m b««wina, aohe nele meie i o» k«m««in« o K«l«e--pohaku, i book«bi kumu o ke inele, « be lehulehu n« U!«. Aole i jmu.