Ka Nupepa Kuokoa, Volume VII, Number 3, 18 January 1868 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]
HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.
I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 4 Ua haalele mai nei olua ia'u, pela no hoi olua e haalele ia mai ai e ka mea a olua i manao nui aku la, he manao ka hoi ko olua, e kii ae no la hoi olua ia'u, a na'u e hailona aku ma ka inoa o'u kaikunane, a hoomaikai aku la hoi au ia olua, alaila waiwai ka hele ana aku i ka mou, e like me ko olua hoowahawaha ana ia hope nei, pela anei olua e uluku ai, a e lia wale mai ai ia hope nei, oiai ko olua wa e noho pilikia ana i kauhale kane. "A oia ka'u olelo hope ia olua e a'u moopuna, ma ka inoa o'u mau kaikunane." I ka wa i pau ai ka Hawea kahoa-hoa ana, o ka ikuwa like mai la no ia o na leo ae, a hoapono i na olelo a Hawea maloko mai o ka ululaau holookoa mai o a o. A ina he mea kino uhane pu e noho ana me Hawea, ina paha ua holo mao a maanei, e pio-o ai i ka nui o ua mea he maka'u. E ka poe heluhelu i keia kaao, ua lohe ae la kakou i na olelo hoino a Hawea i kana mau moopuna, a hoomaikai no hoi, nolaila, ke kauoha aku nei au ia oukou e ka poe puni kaao, alia oukou e pulale e aku i ka heluhelu i wahi e pau e ai, e hoomanao a noonoo nui kakou i a olelo a Hawea (aole nae no ka poe ike kuhohonu keia mau mapuna olelo, no lakou la ae no.) Nolaila, ke kaohi nei o Hawea ia oukou, alia e pulale e aku i na waiwai pala wale o keia ao, e noho hoomalu malalo o ka makua, a nui kupono, a hele oe e imi i kau loaa, me ka hoomaikai kupono mai o kou makua, a makua hanai paha, mai a-aka wale i kahi lua-ui makuahine. a pakike wale hoi i kahi elemakule makuakane, no ko laua hapauea ana, a hukihuki ae oe i kou la wahine maikai, aole, i maikai oe i malama pono ia me ka hanai ahonui ana a kou mau lua-ui. Eia aku mamua he lua e haule pahu ai ka mea huki-hu-ki, a uilani hoi.
E huli hou ae kakou e nana i ka moolelo o ka kakou kaao, ma na olelo a Hawea, ua hooko ia mai no e na kaikunane aku ona, e loaa io ana no ia Hamanalau ma ka poino, oiaia laua e noho aku ana i ka hale kane, a e waiho kakou ia Hawea, e noho hookaumaha ia ana oia e ke aloha pau-mako no kana mau moopuna no a i elua, mea hoi kau, a hele la hoi kekahi, noho la hoi kekahi he pau pu no a i elua, ina la hoi paha ua loaa ka mea nana e hooluulu iki mai o ka manao o Hawea, e hoopoina loa kakou ia Hawea, a mahope loa aku, a e nana hou ae kakou ia Hamanalau ma, ke kokoke aku la paha e hiki i Lahaina. KA HIKI ANA O HAMANALAUMA I WAIPIO MA HAWAII, A ME KO LAKOU NOHO ANA'KU. Ia Hamanalau ma e holo ana i ka moana huli mai la e nana i ahope nei, o ka lele aku a ke ao o Konahuanui, me ka ike powehiwehi ia mai no nae o ke ao o Kaala, haule iho la na kulu wai maka o Hamanalau no ke aloha i ke kupunahine, a olelo iho la no keia, aole au i haalele aku ia oe, ma ka manao makemake no o kuu kaikunane i ka waa, nolaila, ua lawe ia mai au me ko'u ike ole i keia mea e hana ia nei ia'u me he powa la. aka, i ka nana ana ae no nae o Hamanalau i ka mea ana i moe uhane ai o ka po, ua hooluolu ia mai kona manao aloha ia Hawea, a ua oluolu pu no hoi kona manao i ka noho mai o Kaukanapokii. Ua pae aku la ka waa o ke Alii ma Waipio, he mea e ka lehulehu o na makaainana o Waipio e nana mai ana i ka hoi aku o ko lakou alii me kana waiwai nui makamae e lawe aku nei. A i ka ike ia ana mai, he mea e ka mahalo nui ia o Hamanalau wahine maikai nui wale ka hoi o ka moku, aohe hoa e like ai. O ka lawe ia aku la no ia o Hamanalau a hiki i ka hale alii o Kaihuauwaalua, oia no hoi ka hale o laua i moe uhane ai, a hoao ae la no hoi na'lii, a he ea mau no hoi, ka ahaaina olioli ana no na malama ekolu, oia hoi ka hula, ka pahee, ka heeholua, ka hooholoholo waa, aia mea aku, ia mea aku. KA HAPAI ANA O HAMANALAU I KE KEIKI. I ka hala ana paha o ka makahiki okoa, a keu ae, ua loaa mai o Hamanalau i ke ano olihaliha a iloli mai, a hoopailua, e kau mai ana na ouli o keia mea he keiki. A i ke kii ia ana o na Kahuna, a me na kilokilo, a i ka lakou nana ana, he keiki no, a hoomaluia iho la ke alii wahine no ka hapai keiki. O ka hana nui nae a ke alo alii, a me Kaukanapokii ma, oia no hoi ka hooholoholo wau e like me kana i makemake ai. A i kekahi wa, pii no o Kaihuauwalua ma me na kanaka i uka i kalai waa, oiai, ua olelo au mamua iho nei, he alii puni kalai waa o Kaihuauwaalua, a pela no oia i hana mau ai. A no ka ike ana hoi o Hamanalau, i ka pii mau o kana alii kane i uka i ke kalai waa, nolaila, manao ae la no hoi keia e kau koo pu aku no i uka, me ka opu keiki no, ua hala paha na ku elima o ke keiki, o ka hoi pu aku la no ia i uka e noho pu ai me ke kane. »
Ke noho la me ka maikai, a hala na ku elua, ahiku paa ke keiki iloko, hoi hou ke kane i kai, a hoi mai ana no, a hala ewalu, hoi loa o Kaihuauwaalua i kai, hoi pu me na kanaka; he lawe mai no nae kanaka i ai na laua nei, mamuli o ka hoouna ana mai o Kaihuauwaalua, elua no nae huakai lawe ai i hiki pono i uka. A o ka nui mai o ka lawe ai ana, ua hele mai no a waena kuahiwi mai, haalele okoa i ka puu oioina, me kanaka ole nana e ai mai, (i-o nae hoi paha no ka poe pii oki laau.) hoi aku la nae kanaka a hiki ia Kaihuauwaalua, ninau mai ke Alii, ua hiki pono aku nei no ka ai a oukou i lawe aku nei i uka, ae, wahi a kanaka. A pela aku ana no o Kaihuauwaalua e hoouna ai, o ka lakou la no ka lawe a kahi e hoolei ai, me ka hiki ole aku i uka i o Hamanalau ma, a hoi mai ana lakou la e wahahee ia Kaihuauwaalua, a ke kuhi io nei no hoi ke kane ua hiki pono aku i uka i ka wahine la keia ai a na kanaka e halihali nei, eia no ka i HIkauhi, (nou no hoi kekahi e Kaihuauwaalua, he loihi loa hoi Oahu, kii ae ilaila, he kokoke wale aku no hoi ke kuahiwi, aole no hoi he pii pu aku, kuhilani ia hai.) KA HANAU ANA O KUKONA, KE KAIKAMAHINE A HAMANALAU. I ka hiki ana o Hamanalau i na malama e puni ai no ka hanau ana o keia mea he keiki, ua hanau o Hamanalau i ke kaikamahine i uka o ka waonahele kanaka ole, elua wale no laua e noho ana i ka wa i hanau mai ai o Kukona, e like me ko laua noho mehameha ana no i uka o Kaala, pela no hoi keia noho mehameha ana. Oi-ai aku laua nei i na wahi ai a na kanaka i lawe mua mai ai a pau ae la, laulele wale aku la no o Kaukanapokii i na ai o ka nahelehele, pela ka hanai ana o laua nei, a nui ke kaikamahine a laua, a pii pu mai la no hoi ka nui o Kaukanapokii, loaa iho la no ka makua o ke keiki o ke kaikunane, ka hoa noho hoi o ka hale kane. (He pono hoi ia i na i kauhale ka noho ana, aole ka anei, lawe ia ka anei a ke kuahiwi haalele ia, nolaila, aole e pono ke olelo e, he hoa noho no kauhale kane, he hoa noho no no kauhale a ka leo o ka manu.) KA LOAA ANA O HAMANALAU I KA MAI. Ia laua nei no e hanai ana i ke kaikamahine a laua nei, loaa iho la o Hamanalau i ka mai, a o ka mai no ia make. Eia na kumu o ka mai ana, no ka pololi a ka ai ole, no ka haalele ino mai hoi a ke kane, a mea hoi kau a manao wahine mai a keia kanaka hoi, no ke kaumaha paha kekahi no ke ala ana mai o ka Lunaikehala, a hoomanao ae la i ka haalele ana i na ono a ke kupunawahine a no ka hooko ana kekahi i na olelo hooiloilo a Hawea a kakou i ike mua ae nei, ae, he mana ka olelo a ka makua, a kakou e na keiki e pakike nei. NOlaila, e hoomanao kakou e ka poe ui, e ka poe hou o keia mau la, no keia kaao a kakou, a heluhelu me ka noonoo nui, mai heluhelu no ka lealea wale no, me ka hooiaio pu iho kekahi, no ka oi aku o ka pono o ka hoolohe ana i ka ka makua olelo, makua hanai paha, a kupunawahine no hoi, a mau makua hai ola, a makua nui no hoi maluna lilo o ke ao eleele la, maluna lilo aku i kahi o na hoku e noho ai. KE KAUOHA ANA A HAMANALAU I KANA MAU OLELO HOPE IA KAUKANAPOKII, MAMUA, IHO O KA HAALELE ANA MAI O KA UHANE IA IA. "E kuu kaikunane pokii aloha nui wale; ke mai nei au a aneane aku ana i ka make ua noho iho la no kaua i ka hale kane, a ua loaa ae nei no hoi ke keiki, noho malie no hanai i ke keiki a kaua, hanai oe i ke kaikamahine a kaua a nui, a i na e kii ia mai no e kona makuakane, ke manao mai no hoi ia, alaila, hoihoi aku no, aka hoi, i manao ole ia mai, e like no hoi me kaua i hookumakaia ia iho nei, a oia iho la no hoi, i hoi no oe i ka aina hanau o kaua ia Oahu. Ua ko iho la no hoi kou makemake, au i manao nui ai i neia mea he waa hooholoholo, a mamuli no o kou makemake, ua lawe malu oukou ia'u mai kahi mai o ko kaua kupunawahine i hanai ai ia kaua, me ka punahele loa, o keia wahi ka hoi ko kaua e noho mehameha ai. A ke make nei au i ka pololi a ka ai ole, a me ke aloha mai no hoi kekahi i ke kane, a me na ouli hakanene kekahi, no ke ano haalele mai paha kekahi o na kupunakane o kaua, ka mea nana kaua i hanai. Ma ko'u mau moe ana o ka po, aole no he halawai oluolu aku o ko'u wahi uhane me ke anaina wahine, a anaina kane hoi o ka po, he ole loa no, hele a ike mai ia'u, e hookapeke mai auanei lakou la i ko lakou elemu, a e hoonui hou ae anei lakou i ka ike o ka maka o lakou, ma ka lalau ana o kekahi lima o lakou a ma ka aoao malalo hoakea iho ana. A o ka waihona like nei o ko lakou mau waha, ua hookapakahi ia ae e hoopaewa ai. Ina e hoohalawai aku ko'u uhane ma ka lakou la anaina lealea; e hookaawale ae nei lakou, a hoka wale iho la no e lohi alaala ai. (Aole i pau.) LA KONOHI O KA PAKE.- Ma ka Poaono e hiki mai ana, la 25 o keia malama, e malama lokahi ana na Pake a pau o Honolulu nei i ko lakou la makahiki hou. E pani ana lakou i ko lakou mau hale kuai iho; a e hookuu ana i ko lakou mau hana ia la, a e noho wale, me ka hoomanao i ko lakou la makahiki hou.