Ka Nupepa Kuokoa, Volume VI, Number 52, 28 December 1867 — HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA. [ARTICLE]
HE MOOLELO NO HAMANALAU, HANAI A HAWEA.
I laweia mailoko mai o na kaao kahiko o Hawaii nei. HELU 1 OLELO HOAKAKA. E ka poe heluhelu, ke noi aku nei au ia oukou, e hookuu iki mai ma ka hoonanea ana, ma ka hope loa o ko oukou nana ana i na mea ano nui o ka Nupepa; a mai hoopoina hoi oukou i ka nana ana i keia wahi moolelo, ane kohu ole paha i ka oukou heluhelu ana. A ina hoi he mea kupono, a o ko kakou akaaka like no ia, e mino mai na papalina. Ua ike no kakou i ka moolelo o Hawaii nei, ke hele la i ka pono ma na ano kino kanaka, a ano e ae hoi kekaho wahi me he ano kaao la, a keaka paha. O ka mea nona keia kaao moolelo, oia no o Hamanalau, he wahine oia, a me kona kaikunane, oia hoi o Kaukanapokii, a me ko laua kupunawahine o Hawea, maluna i ke kuahiwi o Kaala kahi i hanai ia ai. Ua hoopuka iho nei au, e hoopuka ia no ke kaao, a moolelo i ka Poaono mua o Ianuari M.H. 1868, aka hoi, mahope iho o ko makou kuka pono ana e hoopuka e ia mamua o ka hiki ana mai o ka makahiki hou, nolaila, ua hoapono like makou ma ia mea, a nolaila, e kala mai no iaʻu ma kela olelo mua, a ke hooko ia aku nei ko oukou makemake e ka poe e hoonanea ana. Aloha oukou NO KAIAKA A ME PUAENA O Kaiaka he kane oia, he keiki na Hawea (w) a me Kualele (k), he alii nui o Kaiaka no Waialua, a he Moi no hoi, mai na kupuna mai, a he Apana Moi okoa no hoi o Waialua ia manawa, ua lawe hoao oia ia Puaena i wahine nana, he kaikamahine maikai no o Puaena, e holoholo ana i ke one loa o Maeaea, a he ano nani a maikai no hoi i ko lakou mau la, a he ano alii no hoi, a hanohano, a kaulana no ka Apana o Waialua. Nolaila, ua ike ae la kakou i na makua o Hamanalau ka wahine maikai o ka uka iuia i hanai ia e Hawea kela kupu hoi o ke kuahiwi kalalea o Kaala, i hanai ia aku i ka poho o ka lima, i hele wale a pouli ke kua, mahina ke alo ua mea ka hoi he maikai. KA HANAU ANA O HAMANALAU. Ua hanauia o Hamanalau ma Waialua, ma na kulanahale e pae aku ai i ka muliwai ma kela aoao, a hiki aku i ke one ano manienie o ke kaha o Puaena, a malaila oia kahi i hanau ai, a i ka lohe ana o Hawea ke kupunawahine ona, oia hou ka makuahine o Kaiaka, hele mai oia mai kona wahi kiekie mai o Kaala, a hiki i Waialua, a noho lakou nei, a hiki i ka wa i ukuhiia ai, oia kona manawa e laweia ai iluna o Kaala, aka, ua noho no nae lakou nei me na keiki. A he mea olioli no nae ia no ke aupuni o Waia lua, no ka loaa ana mai o ke keiki mai loko mai o na Moi o lakou, o ke ano mau no hoi o ka wa kahiko, o ka hoomililani aku a na makaainana i na ʻlii, ma ka haku mele ana, a me ka hula, ame ka palala, a me ia mea aku, a ia mea aku o ke ano kahiko. NO HAWEA (w) A ME KUALELE (k). O Hawea, he ano kilokilo, ano mana, a he hiki i na lapu ino o ka po ke hoolohe mai ia ia, a pela no hoi ke ano o kana kane o Kualele, a he hiki ia laua ke noho i kahi mehameha, i mea paha e pono ai ka laua mau hana e-epa, ano kilokilo, a wahawaha no hoi paha. Ua make e nae o Kualele ke kane a Hawea, mamua aku o ko Hamanalau wa i hanau mai ai, a ua koe hookahi wale iho no o Hawea e noho ana i kela kuahiwi ano mehameha, a kohu anoano kanaka ole maoli no i ka nana aku a ka poe pii makaikai, aole no hoi he noho kanaka ia i keia wa. A ma ia noho mehameha ana o ua o Hawea, a mahope iho, loaa mai ai hoi ka hoa a ka laua mau keiki Alii, nolaila, he hiki hoi ia ia ke lawe mai i kana moopuna ponoi e hanai, a o ka mea nui no hoi ia e manao ia ai ia mau ia, o ka hii moopuna. a pela no i keia wa, o ka hii wahi moopuna no, he mea nui no ia KA LAWE IA ANA O HAMANALAU (W) ILUNA O KAALA E HANAI IA AI. A i ka pau ana o na la i ukuhiia ai, a ano
kaawale io no hoi ka [illegible] ana aku i ka waiu o ka makuahine o ko Hawea hoi iho la no keia i ka Hale kaupaku kiekie ona. A ma ka hoi ana o Hawea me ka moopuna ana, ua hoouna pu aku no o Kaiaka i mau kanaka e kokua i ka lawe ana o ke keiki, ua hele aku ke kanaka a kahi i hoi mai ai, ua koe aku hookahi wahi kanaka, a o ka hiki aku no hoi ia i kauhale noho o Hawea ma, ua make e i ka maeele a ke anu o Kaala, oia no oe i ke kui e houhou ia mai ana iloko o ka io, o ka makau no ko keia kanaka, o ka hoi no ia, a koe aku no o Hawea me ka moopuna ana me Hamanalau, a hiki i kulanahale noho o ua o Hawea. KA HANAI ANA O HAWEA IA HAMANALAU. I ka hiki ana'ku o Hawea me ka moopuna iluna o Kaala, ua hoomakaukau e ia no he hale no Hamanalau e noho ai, a he hale aina no, a he hale no o mua, a he hale noho no no Hawea, a he mau hale e iho no kekahi no Hawea. a ina kela inau hnie okoa ehiku. ua piha wale no i ka waiwai, ke kapa, ka pa-u i hoopeia i na mea ala o ke kuahiwi, a me ke kupukupu. A o na poe kaikunane eepa no nae ka poe nana e malama, ua mau hale waiwai nei o Hamanalau. Ua hanai hookahi iho la o Hawea i ka moopuna ana me ke ano luhi ole, oiai, e hanai ia ana o Hamanalau ma ke ano ai o ka po, a me ko ke ao. Ua hiki wawe mai ka pii ana o ka nui, a me ka nani, a me ka hanohano o Hamanalau, i like ole ae me na iwa o ia mau la, i pakeu loa aku no keia o ka nani, a me ka maikai maoli no. Ua hala na makahiki he anahulu a keu o ka hanai ia ana o Hamanalau, ua komo ae la o Hamanalau iloko o kekahi hapalua a keu o ke ano kaikamahine ane hoohihi i na mea o keia ao, aohe no nae he launa ike kanaka aku o Hamanalau, hookahi no aia nei ano kino kanaka e ike aku ai o Hawea, o ka leo o na manu o ke kuahiwi, e kani oleolehala ana ka leo iluna o ka pualehua, a e walea mau ana no hoi o Hamanalau i ka nana i ka halahalakau a na manu iluna o ka lala laau, e kiki-ko-u ana i ka pua lehua, a oia wale iho la no ko Hamanalau mau hoa olelo o ka ulunahele kanaka ole o Kaala. O ka leo o ka ie-kuku a ke kupunawahine, oia nei kekahi e kani kue-kue ana. A oia wale iho la no ko Hamanalau mau hoa olelo iwaena o keia mau makahiki he 12, aole oia nei ike aku hoi i ka mea nana e lawelawe mai ka ia nei mau mea ai, aole no he ike kanaka ia aku, o ka waiho mai o ka poi-kalo, ka uala, ka moa, ka puaa, na mea ai Hawaii no a pau, oia wale no ka ia nei mea ike, a o ka ai wale iho la no, a maona, hookahi hana o ka hiamoe e hiolani ai, a ala ae no hoi, a hoolohe aku no i ka olelo a ke kupunawahine, a he wahi luahine ikaika no o Hawea i ke kuku kapa, a kuku pa-u, a kapalapala no, a hooluu no, i wahi no e maikai ai ke kapa, o ka ia nei moopuna wahine maikai nui wale o ka moku.
NO KA HANAU ANA O KAUKANAPOKII. I ka 12 o na makahiki o Hamanalau, ua hanau mai o Kaukanapokii, he keiki kane na Kaiaka a me Puaena, aole nae ia o ko Hamanalau hope ponoi, o kona mau hope ponoi, he wahine aku no, ua hanau mai nae, a make koke no, a hanau mai he mau keiki mahoe, a make no, a hanau mai o Kaukanapokii, (aole o Kaulanapokii, kaikuahine o Kalino ma aole ia, o Kaukanapokii keia.) o ka ike ana no o Hawea ua hanau o Kaukanapokii, mai loko mai o Puaena ma laua o Kaiaka, o ko Hawea iho no ia ilalo o Waialua, a i ka hemo ana mai no, o ko Hawea lalau aku la no ia me na ano wahi no hoi o ke kapa keiki, a o ka hoi mai la no ia, oiai aole i ike mai o Hamanalau i ka Hawea iho ana ilalo o Waialua, ina paha i ike, ina paha ua hoolaau, a koi, a hoohihi paha e helepu, oiai hoi, aole i ike, aole no hoi i lohe o Hamanalau no Waialua ia, a o kona ewe hanau o Waialua, ke kuhi nei no o Hamanalau no keia kuahiwi anoano kanaka ole no la oia, a hookahi no la kanaka o ka leo o ka manu. I ikea i ka hoihoi ana mai o Hawea i keia puolo keiki. KA HAOHAO ANA O HAMANALAU I KEIA PUOLO. I ka lawe ana mai o Hawea a waiho ua puolo keiki nei ma kahi kokoke i ko Hamanalau wahi, i hiki mai anei ko Hawea hi-e, ua hiamoe o Hamanalau, a waiho iho la o Hawea, a hoi aku la ma kona hale nooho, aole i liuliu iho ko Hawea noho ana, e kahea aku ana o Hamanalau. "E Hawea e! e Hawea e!!" i puka mai auanei ko Hawea hana i waho, e ku-kohana mai ana ka moopuna ana iwaho me kona nani nui, a ninau aku la ke kupunawahine, "heaha hoi keia leo pihoihoi la e kuu kama," hai mai la o Hamanalau me ke ano hopuhopualulu, me ka panapana o ka puuwai, ua hele a nae-iki, i ka ua mea he makau i keia puolo e waiho nei, kokoke ma kona wahi, a e onionoi ana no nae ka puolo. KA OLELO A HAWEA ME KANA MOOPUNA ME HAMANALAU WAHINE. I ka hiki ana'ku o Hawea i kahi a ka moopuna e ku mai ana, a ninau aku, hai mai la o Hamanalau. "Ua puiwa wau i ko'u ala ana ae nei mai ka hiamoe ana, e waiho ana keia puolo, a e onioni ana, ko'u lehai ino mai nei no ia mai ka hikiee mai, a
haule pa-hu ana ilalo nei o ka puka, a puka kohana mai i waho nei, heaha la keia mea hoohikilele manao i laweia mai nei ia nei, a nawai la i lawe mai nei, "Olelo aku la o Hawea. "Na'u i lawe mai nei, o kou hope pokii keia e noho aku ai o keia uka mehameha, a kaua i noho kanaka ole iho nei, a no ko'u ike ana ua hanauia mai keia keiki mai loko mai o kou mau makua ponoi. oia hoi o Kaiaka a me Puaena kou mau makua, aia la ilalo o Waialua kahi i noho ai. Nolaila, kii aku nei hoi au ia ia nei, a lawe mai ia nei e noho pu olua, a i kokoolua no hoi nou e noho ai, a e hele ai a e ku-ai paha oe i ka moku, a e ola ai paha, ua loaa no hoi ka mea nana e lawe kahi puolo kapa o kou pokii, aole hoi e pakike ia mai, i ka hoounauna wale aku no ia hoi, a pa mai i ka nui leo." Nolaila, ninau aku ka mai la o Hamanalau, "E kuu kupunawahine e Hawea, ke hai mai nei oe he mau makua na ka hoi ko'ū e noho ola mai nei, a no keaha la ka hoi ko lakou mea i hele ole mai ai e ike ia kaua, a e launa hoi me kaua mai ko'u wa uuku mai a hiki i keia la, a hookahi wale no o'ū hoa olelo ooo e kuu kupunawahine, a na ka leo o ka mana e hoowalaau mai, a o ka hoa kamailio iho la keia o keia uka mehameha, a o keia uka iho la ka hoi kou wahi e lawe mai ai ia'u a neia wahi noho mehameha kaua, malie hoi paha he nui hoi kanaka oia wahi, a ka wahine. A o ko kaua wahi hoi e noho nei, kohu hoihoi ole, ano kukule wale iho la no la hoi ka noho ana o keia uka anuanu." Pane mai o Hawea. "Ae, pono no oe e kamailio mai nei e kuu hiwahiwa, a lawe mai au ia oe e noho kaua maanei, e hanai au ia oe ma keia wahi mehameha a kua-kapu hoi, ma kahi nui ole o na hoowalewale e hoohaumia ana i ka manao, a e kaohi ana hoi i ka noho hemolele ana, i ole e lilo aku ka manao ma na mea ko-aka wale o keia ao. A ma ko'ū hanai maikai ana'ku no ia oe me ka puu ole a me ke koe ole, a hiki i kou wa e ike ai i nei mea he kane hoao, e pili ana ma kou aoao, oai ko'u wa e hookuu ai ia oe mai ka noho ana mehameha aku, a hele aku oe i ka huikau o ka noho lehulehu ana, he maikai no hoi ka lehulehu, a he hewa no hoi alua. Aka, o ka oi aku no nae o ka pono loa, o ka noho mehameha loa no, e like me keia wa au e ike la. No ka mea, he mea mau mai ka noho ana kahiko mai, he hoomalu loa ia na kaikamahine, mai ko lakou noho opiopio ana, a hiki i ka wa e ike ai i keia mea he kane, a he mea haumia loa, a me ka hoowahawaha ia, na kaikamahine i maluhia ole i kekahi kanaka ko-aka, ina nae aole ia o kana kane ponoi. A ma ia malu ole ana e lohe aku no anei oe i ke kamailio ia mai nou ma na olelo ano hilahila, e kuhikuhi ana i kekahi holoholona liilii wawae eha, oia iho la kau kane, nolaila ke kumu o ko'u lawe ana ia oe ma keia uka mehameha, a ka leo o ka manu e hauwalaau ai.
Aka, he mea nae i maa mai na kupuna mai, e like me ka hua moa i hoomoe ia e ke koloa, a i ka nui ana ae, e hana no anei ka moa e like me ka mea maa mai kona mau kupuna mai, a pela no hoi ke koloa. A ina i keia la, e lawe mai paha wau i kekahi keiki kane opio maikai i kulike me oe, aole anei e nele ka hoohiei ana o kou naau me ke ao mua ole ia nae ia oe. Ina kaua i kahi kanaka e noho ai, aole anei ou manao i ka noho maluhia ana, e lilo ana kou manao i o a ia nei, ke wawa, a he walaau mai kela pihe uwa mao a maanei. I keia mau makahiki a kaua i noho iho nei, he maluhia wale no kou noho ana, a he mea maikai ia i ko'u manao, a pela no hoi kou manao e kuu kama. A o na makua hoi ou, ua hookaawale ia aku laua mai o kaua aku nei, mai loko o na lealea o ko laua noho ana, a me ke ano haumia, a no ke ano haumia o ko laua noho ana, ua hoowahawaha no hoi na kupunakane ou, ko mea nana i hanai a nui oe. Nolaila, ua lawe ia aku he kaikamahine, kou hope e ka make, a he mau keiki mahope iho, lawe ia no e ka make, a no ka ike o ua kupunakane akua nei ou, ua nui oe, nolaila, ua hoohapai hou ia mai ko makuahine i keia keiki, a hoohanau ia mai, a na lakou no au i kauoha mai e kii i keia keiki, e lawe mai i kokoolua nou, a i hoa noho no hoi no keia uka mehameha au e uiha nei, nolaila, e hoopau ae oe i kou makau ana nona, a e loaa ana kou hoa noho oia, a ma ko'ū ano kahu hanai nona, e kapa no wau i kona inoa, oia hoi o "Kaukanapokii." A ma keia wehewehe loihi ana'ku a Hawea ia Hamanalau, a ua akakuu mai kona mau helehelena, mai ka pi-oo makau ana, a hoi aku la laua nei a loko o ka hale, a nana pono i ke keiki, a lilo iho la ia i mea milimili na Hamanalau, a pau-lehia no hoi e hia-ai ai, (e nana i na kaikuahine o keia wa e hia-ai nei i ko lakou mau kaikunane pokii luhi e haawe ai.) KA HANAI IA ANA O KAUKANAPOKII. A mahope o keia mau la a laua i olelo ai, ua hanai ia no o Kaukanapokii e na kupunakane o laua, a e like no hoi me ko Hamanalau hanai ia ana, pela no hoi ko Kaukanapokii, a pii ae la ka nui o Kaukanapokii, pela no i pii pu ae ai ka nani oia nei, aole nae hoi i like loa aku me ko Hamanalau ka maikai, he oi loa aku ia i kaupaku o Hanalei. I ka hiki ana o Kauka-
napokii i na makahiki eono, a o ko Hamanalau mau makahiki hoi ia wa, he 18, oia no ka wa e kokoke loa ai i o lakou la. i ua mau makahiki ia eono, oia ka manawa o Kaukanapokii i makemake ai e iho makai o Waianae. i kahakai o ke one o Leepoko ma paha la, e waiho iki kakou mahope e kamailio hu ai, e kamailio kakou no Kaihuauwaalua, he Moi, a he kanaka maikai no hoi no Hawaii. NO KAIHUAUWAALUA. O keia kanaka o Kaihuauwaalua. he Alii no Hawaii, aia ma Waipio kona wahi i noho ai, a o kona wahi no hoi ia i hanau ai, a he alii papa oia mai kona mau kupuna mai. A o ka hana nui nae a keia alii, oia ke kalaiwaa o keia ano keia ano, mai ka auwaa nui a hiki i ka auwaa liilii hooholoholo a kamana pau loa i ka hana ia e keia alii me kona mau kanaka, a he alii puni hooholoholo waa no hoi i kahi muliwai o Waipio, a he alii kanaka maikai no hoi no ia wahi, i oi ae no mamua o na keiki olaila. KA MOEUHANE ANA A HAMANALAU, A PELA NO HOI O KAIHUAUWAALUA. I ke kokoke ana i na makahiki he 18 i hai mua ia ae nei, ua pii mai ke kino nui a maikai o Hamanalau a kelakela no hoi, ua pii pu mai me ka anoi a ka manao, e ake ana e loaa iaia he hoe moe ma kona aoao, ua hiamoe iho oia i kekahi po i ka wa ana i hoopau ai i ka hoolohe ana i ke kikiko'u mai a ka leo o na manu iluna o ka laau, i ka wa hoi a ka Waikoloa i hoomeha ilio ai i kona lawe ana mai i ke ala o ke kupukupu, a e hoolai malie mai ana hoi ke kehau i kona hooluhelelei ana mai i na lau laau, a e hooneoneo mai ana hoi ka ho-uwi ana a ka makani i ka huinahookuipili o na laau, Ua naha loa ua po malie la, oia ka wa o Hamanalau i hookuu aku ai i keia mea he hiamoe kapu o Niolopua. A i ka manao ana o Hamanalau, ua hiamoe la hoi oia, a i ke kuhihewa ana iho o ko Hamanalu ike, he huakai hele ka hoi keia ana e hele nei, iho mai la oia makai o Ewa, akahi no keia a ike ia wahi, ma ka uhane ka ike ana, ua ike keia i na kane, na wahine, na kamalii e hula ana, e maika ana, e pahee ana, a me na ano lealea no hoi a pau o ka wa kahiko, aole no hoi i kuukuu iho ka ia nei wahi kaula malaila, moho loa no i ka hele, a hala o Ewa, hiki keia i Honolulu, e like me ka ia nei ike ana i na kanaka ma Ewa, pela ka ia nei ike ana i na kanaka ma Honolulu, he ui no na kane me na wahine, aole no nae i like mai me Hamanalau. Hookahi nae wahi mea ano ui a ia nei i ike aku ai, oia hoi o Kewalo, ua hele ia a hiki i kulana o ka papa elua, aole nae ia o ka mea paha a ko ia uei aumakua e nlakai nei, eia ka io i Alanua, o ka hele aku la no ko ia nei, a hala mai Oahu nei, a me Maui me na aina e pili ana, a hiki keia i ka pali o Waipio, i nana aku ka hana o ko Hamanalau uhane, e lehulehu mai ana kanaka, kamalii i ke kahakai o Waipio, a i ka muliwai no hoi, nana keia i na kanaka mai o a o, o ke ku no hoi a kii, he kahi wale aku no o Hua-a. O ko Hamanalau ike aku la noia ia Kaihuauwaalua he kanaka maikai, i hiki aku i kulana o ka papa ekahi, i hele ae a kokoke like me ko Hamanalu ano, o ko ia nei kali no ia malaila, a pau ka lakou la hooholoholo auwaa ana, a nana keia i ka hoi ae o Kaihuauwaalua i kona hale, a hele aku keia mahope a hiki ilaila e hoonanaai ai, (he noho malie wale nae hoi ka ua o Hamanalu iluna o kaala, eia ka he hoonanaau loa ka hoi.) I ka ike ana aku o Hamanalua i ka hoi ana ae o Kaihuauwaalua i kona hale, o ko ia nei hele aku la no ia a komo ana, me he ano mahaoi la, a i ka ike ana mai hoi o Kaihuauwaalua i keia kaikamahine puukani o ka aina o ke komohana paha, o hea la wahi ana, o ka hoohie mai la no ia, a ma ke noi ana mai o Kaihuauwaalua ia Hamanalau i wahine, a i hale kipa hoi, ua ae aku no o Hamanalau. (Aole i pau.)